"Senke nad Balkanom" uzburkale duhove: Tragična sudbina jedne od najmoćnijih porodica u Srbiji koju su danas svi zaboravili

U mnoštvu istorijskih ličnosti koje je Dragan Bjelogrlić upleo u nove "Senke nad Balkanom", posebno intrigira priča o porodici Minh - u to je vreme bila jedna od najbitnijih porodica i graditelja srpske industrije, a danas je potpuno zaboravljena.

"Zanimljiva je ta porodica Minh koja je živela na Rtnju, koji su imali taj rudnik na Rtnju i koji su tamo napravili čitav jedan grad - pozorište, pravoslavnu crkvu, iako su oni bili Jevreji... Prosto Rtanj je živeo dok je ta porodica bila živa. Nažalost, ta porodica je tragično završila. Oni su akteri ove priče i to jeste i moj neki omaž jednoj tako velikoj i divnoj porodici koja je učinila velike stvari za taj deo Srbije, a ostali su nekako prosto zaboravljeni, sve im je oduzeto. Danas nemaju ništa. U njihovoj kući u ulici Božidara Adžije, se nalazi Zavod za zaštitu spomenika kulture, što je dosta zanimljivo da se u jednoj privatnoj kući nalazi baš to. Čak ne postoji ni tabla da je to kuća koja je pripadala porodici Minh", ispričao je Bjelogrlić.

Isto važi i za njihov rudnik na Rtnju i selo koje je u njihovo vreme imalo i bioskop i Sokolski dom, a danas je selo duhova, piše Vreme u Priči o Minhovima i nama objavljenoj 2021.

Počeci porodice Minh u Srbiji

Priča počinje 1870. kad je Samuel Minh, Jevrejin, iz rodne Moravije stigao u Srbiju. Nastanio se u Paraćinu i iste godine osnovao modernu fabriku tekstila, prvu takvu na Balkanu. Bila je uspešna, njegove tkanine su se izvozile od Pariza do Beča i osvajale nagradu za nagradom.

Njegov najstariji sin Julijus ga je podstakao da ulože u rudnike kamenog uglja u istočnoj Srbiji i 1902. godine Industrijska radnja braće Minh otvara rudnik Rtanj, a Julijus postaje prokurista. Poduhvat je bio smeo – nije bilo železnice, pa se industrijska instalacija dovozila na 700 m nadmorske visine volovskom zapregom, isto tako se i ugalj odvozio do Paraćina, a odande dalje železnicom.

Za nepunih deset godina, Minhovi su izgradili planinsku železničku prugu za vagonete, žičaru dugu pet kilometara, separaciju uglja, parnu električnu centralu, kao i razne radionice, na primer za nameštaj koji se delio zaposlenima.

Procvat posle Prvog svetskog rata

Međutim, počinju balkanski ratovi, radovi staju. Za vreme Prvog svetskog rata porodica Minh napušta Srbiju, Nemci eksploatišu rudnik i prilikom povlačenja onesposobljavaju mašine, a ugljenokop pale i plave. Posle rata, Minhovi se vraćaju, Julijus preuzima rukovodstvo uz pomoć supruge Grete Konrad, Jevrejke iz Austrije koju je upoznao u Sloveniji gde se lečio od tuberkuloze, a ona je bila medicinska sestra. Uz njega su i brat Adolf i polubrat Aleksandar.

Rudnik je brzo privukao inženjere, tehničare i rudare iz Nemačke, Hrvatske, Mađarske, Češke, Rusije i Slovenije… Stanovništvo se učetvorostručilo za šest godina dostižući 2000 stanovnika. Niču bolnica, pekara, prodavnica sa jeftinim životnim namirnicama, kafana, kulturni centar i bioskop, rudari dobijaju stanove od 16 m2 i okućnicom do 5 ari.

Greta i Julijus nisu imali dece, ali su otvarali škole po selima za decu njihovih radnika. Najbolji učenici dobijali su stipendije da nastave školovanje u Srbiji, ali i u Beču.

Izgradili su i sokolanu, sportsku salu sa svim rekvizitima, a uređeno je i fudbalsko igralište i teren za sletove Sokolskog društva koje je brojalo više od 300 članova. Julijusov nećak Adolf Herman držao je kurseve skijanja, a iznad sela je bio prostrani park u kojem je raslo oko 150 vrsta biljaka koje je Greta donela sa putovanja, staklenom baštom i ružičnjakom.

Međutim, ni ta idila nije dugo trajala.

Kriza, samoubistvo i - mrak

U vreme finansijskog kraha na Vol stritu 1929. godine, u okolini Rtnja je zavladala velika suša, te su seljaci ostali bez osnovnih namirnica, pa je Julijus u Austriji sklopio ugovor da razmeni ugalj za žito i kukuruz i pokloni ih seljacima. Međutim, carina je iz nepoznatih razloga zaplenila robu, a Julijus se zbog toga ubio.

Rudnik preuzima Greta, uz pomoć Adolfa i Aleksandra, a na vrhu Rtnja, na 1.565 metara nadmorske visine, gradi kapelu posvećenu Svetom Đorđu za sećanje na supruga. U Beogradu 1937. Greta je podigla vilu u sadašnjoj ulici Silvija Kranjčevića.

Četiri godine kasnije, kad je zemlja pala pod nacističku čizmu, udomili su izvesnog Bauera, Adolfovog prijatelja iz detinjstva, jer je tvrdio da ga nacisti proganjaju u Nemačkoj, ali se ispostavilo da je sve vreme bio na vezi sa Rajhom. Osim toga, inženjer Julijus Holik, direktor rudnika, predao je Gestapou pismenu izjavu protiv svih Minhovih, na osnovu čega je Alfred uhapšen u Zaječaru i streljan. Znajući šta ga čeka, Adolf se ubio, sa jevrejskom kipom na glavi, ispred ulaza u svoju garažu u sadašnjoj ulici Radoslava Grujića 11, piše Vreme.

Posle rata, nova vlast je nacionalizovala svu imovinu Minhovih i čak oduzela pravo Greti da stanuje u svojoj kući. Umrla je u selu Ilino pored Rtnja 1947. godine, a rudarima je bilo zabranjeno da odu na sahranu. Nakon toga, prezime Minh postepeno se briše iz sećanja...