Darinka Pop-Mitić: Vujaklijin mural me je pozdravljao svako jutro

Piše: Nikola Marković

Izložba “Lazar Vujaklija: Protest prema sebi”, koja traje do 24. maja u Muzeju naivne i marginalne umetnosti u Jagodini, predstavlja prvi institucionalni, sveobuhvatni, retrospektivni prikaz opusa ovog značajnog umetnika a realizovana je povodom 40 godina od njegove poslednje samostalne izložbe i 30 godina od smrti.

Lazar Vujaklija je bio umetnik koji je kroz svoje stvaralaštvo, autentičnim likovnim jezikom, svojevrsnom slikarskom azbukom i kontinuiranim medijskim istraživanjem, razvio jasno prepoznatljiv, ali nedovoljno istražen, opus u domenu jugoslovenske i srpske umetnosti druge polovine 20. veka. Član Decembarske grupe, autor prvog beogradskog murala i učesnik Bijenala u Veneciji, Vujaklija je ostao zabeležen kao stvaralac čiji opus nije bilo lako klasifikovati.

Kustosi izložbe Vladimir Kokoruš i Danica Đorđević Janković kroz ovu izložbu otvaraju prostor za nova čitanja Vujaklijinog jedinstvenog stvaralačkog jezika u svetlu savremene istorije umetnosti.

Izložba je organizovana u šest tematskih celina: Dišanovski gest - u kojoj se ispituje čin samocitiranja kao strategija autorstva; Aproprijacija, koja promišlja prisvajanje kao metod preosmišljavanja vizuelnih uzora; Anticipacija, kao iskaz protesta prema kanonu modernizma i svojevrsni dekolonijalni impuls; Ambivalentnost, kroz shvatanje umetnosti kao prostor preispitivanja; Anahroničnost - u kojoj je prošlost aktivirana u savremenosti; i Demokratizacija umetnosti, u kojoj se umetnost ispoljava kao zajednički prostor iskustva.

Postavka obuhvata i bogat audio-vizuelni materijal, kako arhivski tako i namenski produciran, čime se dokumentuju i predstavljaju i umetnikovi manje poznati ili teže dostupni radovi u javnim prostorima i enterijerima - od reprezentativnih ambijenata Palate Srbija do jedine sačuvane skulpture Lazara Vujaklije u krugu fabrike „Prvi maj“ Pirot.

A poseban kuriozitet izložbe u Muzeju naivne i marginalne umetnosti u Jagodin je i ekskluzivno rekonstruisanje Vujaklijinog prvog murala, koji je posebno za ovu priliku realizovala umetnica Darinka Pop-Mitić, o čemu priča u razgovoru za Nova.rs.

Na koji način ste pristupili rekonstrukciji prvog beogradskog murala koji je oslikao Lazar Vujaklija?

- Oslikavanje kopije Vujaklijinog murala ne bi bilo moguće bez saradnje sa kustoskinjom Danicom Đorđević Janković. Bez njenog istraživanja o radu Lazara Vujaklije ne bi bilo moguće utvrditi mesto, vreme, i autentično bogatstvo prvobitnog murala. On je nastao 1970. godine na tadašnjem Bulevaru revolucije oko broja 160 i, prema nekim procenama, bio je to friz dugačak preko deset metara. Nažalost, kako su tada u predgrađu Beograda fasade još uvek bile građene od blata i slame, veći deo murala nije preživeo. Moju mladost i odlaske na prvi posao, u štampariju, obeležio je samo detalj koji se nalazio neposredno pored vrata knjigoveznice koja danas ne postoji. Možda je i to neki lični odnos sa Vujaklijom koji je do zadnjeg dana svoga života govorio o tome kako je knjigovezac po zanatu.

Šta vam je bila polazna tačka i ideja imajući u vidu gde je i kako izvorni mural nastao, odnosno u kom prostoru se rekonstruiše?

- S obzirom na to da je ova rekonstrukcija bila svedena na jako uzak prostor, tehički nije bilo moguće da se izvede apsolutna replika, čak ni uz pomoć novih tehnologija, što je možda u ovom slučaju i dobro. Takođe, projekcije sa originalnog zida i zid galerije nikada nisu podudarni. Zato mislim da je bitnije izučiti postupak umetnika nego samo preslikati rad. U ovom slučaju, a to vidim da je značajno za Vozarevića, radovi se mogu nacrtati sa komadom kanapa, ekserom, čekićem i olovkom. Razmere prate odnos 1 na prema 3, a linije koje gledamo kao zrake su krst, dijagonala. Ovde geometrijske sheme prati detaljno razrađen rečnik motiva (sunce, pozdrav, ptica, vrata, cvet) predhrišćanske simbolike ovih prostora. Prema tome, to je idealna geometrijska proporcija iskazana kroz mitološke forme, koje su opet razrađene kroz veliki broj skica koje možete videti na izložbi.

Koliko je prvi beogradski mural Lazara Vujaklije zapravo imao uticaja na scenu ulične umetnosti? Da li je u to vreme bio tek kuriozitet, ili se može govoriti o iniciranju nove forme umetnosti u javnom prostoru, u našoj sredini?

- Istorijat murala mislim da je nemoguće detaljano konstruisati, to će biti zauvek nedovršena studija. Takođe treba odvojiti umetnost grafita od murala, ali ne po nekom konzervativnom likovnom kriterijumu. S druge strane, grad se stalno ruši i menja, a ponekad, protiv volje dunđera, komadi slikarstva ostaju skriveni, svakako u sećanju ali i iza nekog novog, nespretnog, arhitektonskog poduhvata. Evo, na primer, mural Frana Delale na jednoj od terasa zgrade Beograđanka zaboravljen je, a predstavlja jedan inovativni skok u tehnologiji umetničkog izražavanja. I dalje odoleva vremenskim prilikama i neprilikama.

Kako doživljavate opus Lazara Vujaklije u celosti? Koje segmente njegovog rada posebno cenite?

- Kao što sam pomenula - jedan stari likovni rečnik pitagorejskih proporcija. Slikarstvo koje ima i uticaj Vizantije, i sve se to prepliće u jedan likovni izraz i danas razumljiv. Slikarstvo koje bez formalne škole možete naučiti i reprodukovati.

Izložba tematizuje i rekontekstualizaciju njegovog rada, odnosno novo sagledavanje njegove umetnosti lišeno nekadašnjeg ideološkog konteksta. Takođe, svedoci smo „novog života“ Vujaklijinih radova na društvenim mrežama gde mlada generacija ljubitelja umetnosti naveliko „šeruje“ njegove radove. Kako vi vidite Vujakliju iz današnje, savremene perspektive?

- Vujaklijin mural me je pratio kroz prvi posao i pozdravljao me svako jutro. Sada vidim da su se ovi motivi proširili po gradu i vidim lično razumevanje svakog umetnika kroz reprodukciju: od tapiserija iz zgrade bivšeg SIV-a a današnje Palate Srbija, do murala iz Geneksa. Verujem da ovi ideogrami ostaju kao element likovne edukacije i pričaju mimo formalnih tokova istorije umetnosti. Na primer divlja svinja sa strelama, grb Tribalije, motiv sa tepiha u Salonu Srbija u Zgradi SIV, dugi niz godina je stajala kao nepoznanica svima koji su gazili po njoj i dovodili goste.