Danica Đorđević Janković: Rođen u Beču, Lazar Vujaklija je pripadao Beogradu

Ova izložba, koja je premijerno postavljena u punom obimu prošle godine u Jagodini, predstavlja prvi institucionalni, sveobuhvatni, retrospektivni prikaz opusa ovog značajnog umetnika. Sa kustoskinjom Danicom Đorđević Janković razgovarali smo za Nova.rs o radu ovog velikana domaće umetnosti, kao i o izložbi u Banjaluci, koja će trajati do 3. septembra.

Izložba posvećena opusu Lazara Vujaklije u MNMU sadržala je oko 170, dok se u Banjaluci našao izbor od 87 radova. Kako je tekla selekcija za ovu izložbu i na koji način je prilagođena osobenostima novog prostora?

- Kao prva muzejska retrospektiva Lazara Vujaklije, izložba u Muzeju naivne i marginalne umetnosti težila je da prikaže mnogostrukost umetnikovog opusa, te je to značajno uticalo i na obim postavke. S druge strane, izložba u Banjaluci iziskivala je novu selekciju i izvesno kompresovanje izložbe koje ne bi bilo na uštrb Vujaklijinog višemedijskog opusa, profesionalnih puteva i ključnih radova - nezaobilaznih kada se sagledava njegov umetnički rad. Poseban izazov, ali i cilj kustoskog tima, bio je da se zadrži koncepcija izložbe i utemeljenost u interpretativnim celinama, argumentovana umetničkim delima, uz poštovanje i praćenje toka koji nam nov prostor nudi i obećava.

Lazar Vujaklija je bio umetnik iz Beograda. U ovom kontekstu, zanimljivo je da se osvrnemo na njegov domet i kritičku recepciju u jugoslovenskim okvirima - koliko je i na koji način bila prihvaćena njegova umetnost i u drugim jugoslovenskim republikama za njegovog života?

- Vujaklija je, zapravo, rođen u Beču, ali može se reći da je bio umetnik koji je Beogradu pripadao i kome je za života želeo da ostavi, pored mnogobrojnih murala, i čitav svoj legat, što se, nažalost, nije realizovalo. Tokom pedesetih, šezdesetih i sedamdesetih godina 20. veka umetnost Lazara Vujaklije je bila izuzetno prisutna u jugoslovenskom umetničkom prostoru, te je publika od Ljubljane i Maribora, preko Zagreba, Rijeke i Dubrovnika, sve do Skoplja imala prilike da se sa njegovim delima susretne, najčešće, ali ne isključivo, na grupnim izložbama jugoslovenske grafike. Sa tih izložbi bilo je i otkupa, te se tako danas Vujaklija nalazi u kolekcijama Muzeja moderne i suvremene umjetnosti u Rijeci i Moderne galerije u Ljubljani, da pomenemo samo neke. U načelu, Vujaklija jeste naišao na dobar prijem, ali nije prošao bez kritika niti izbegao pisanu oštricu kritičara poput Radoslava Putara, Grge Gamulina, Ješe Denegrija i Borislava Istranina, koji su mu uglavnom zamerali shematizaciju koja vodi do dekorativnosti i opstajanje pri figuraciji.

Decembarska grupa, čiji je deo bio i Lazar Vujaklija, postojala je od 1955. do 1960. godine. Koliko je ovaj angažman uticao na njegov rad i kasnije stvaralaštvo, odnosno kako ga vidite spram ovog kolektiva?

- Decembarska grupa je Vujakliji, kao uostalom i svim njenim članovima, omogućila intenzivniju vidljivost i prodor na umetničkoj sceni. Premda različitih poetika, izvesno je da je moguće pronaći slična interesovanja koja su umetnici poput Lazara Vozarevića, Mladena Srbinovića i Aleksandra Tomaševića delili sa Vujaklijom, a tu se posebno misli na izvestan povratak prošlosti, iako je svaki od njih tome pristupio na drugačiji način. Činjenično je da je Vujaklija spram grupe bio podvrgnut izvesnoj egzotizaciji, na šta je posebno uputila prof. Irina Subotić, a kako njegov profesionalni put kasnije nije realizovan u pravcu akademskih ili institucijskih okvira, za razliku od drugih članova grupe, ta je činjenica doprinela i izvesnoj kasnijoj marginalizaciji Vujaklijinog opusa.

Jedan od ključnih motiva izložbe je revalorizacija i reinterpretacija njegovog umetničkog nasleđa, odnosno nova čitanja izvan određenih ideoloških ključeva. U tom smislu ste i ranije isticali da je pomalo tendenciozno njegova umetnost nazivana "samoukom", iako to nije nužno odgovaralo realnosti. Zbog čega je to bilo tako?

- Vujaklija jeste i nije samouk - prve crtačke pouke jeste ostvario samostalno i do prvih rešenja jeste dolazio sam, a to oslanjanje na sebe, uprkos svemu, ostaće integralni deo njegove metodologije. Nakon sticanja zanatskih znanja, prve prave umetničke korake Vujaklija je načinio u okviru večernjeg tečaja koji je predavao slikar Petar Dobrović na Kolarčevom narodnom univerzitetu, a to je činjenica koja je u jednom trenutku počela da se izostavlja iz Vujaklijine biografije.

Može se zaključiti da to nije bilo slučajno, odnosno da je taj postupak bio deo namere da se njegova umetnost predstavi kao inherentna, autohtona i samonikla, odnosno kao umetnost koja se razvila, formirala i oblikovala bez upliva ikakvih (ino)stranih uticaja. U tom smislu, postaje posebno važno, ali i izazovno, razotkriti ideološke slojeve koji su od samih početaka bili vezani za Vujaklijine profesionalne izlagačke nastupe i ponuditi jedno čitanje koje te taloge prošlosti razume, ali se i ne povodi njima.

Kako vidite Vujaklijinu težnju ka bezimenosti i svojevrsnoj "depersonalizaciji" dela, ili možda "enigmatizaciji"?

- Iako bi se čin Lazara Vujaklije da sopstvenim slikama oduzme nazive 1972. godine mogao tumačiti kao deo njegovog šeretskog karaktera, imajući u vidu da su ga savremenici, poput arhitekte Mihajla Mitrovića, opisivali kao izrazito duhovitu i nepretencioznu osobu, ipak sam sklona da taj postupak sagledam kao svojevrsni značenjski zaokret, kao zauzimanje metapozicije u odnosu na Lazara Vujakliju - slikara i stupanje u autorefleksivni dijalog sa sobom, a u okviru dihotomije knjigovezac-slikar.

Izvesne enigmatizacije svakako ima, ali ne bih rekla da bezimenost vodi ka depersonalizaciji. Naprotiv, taj čin upućuje na promenu u umetnikovom shvatanju i odnosu prema sopstvenoj umetnosti, odnosno na proces u kome sve što je stvorio, svaka slika, grafika, tapiserija, vinjeta i mural postaju deo jedne neodvojive celine, jedne celovite azbuke u kojoj su ta dela elementi, a ne autonomni, odvojeni i odvojivi činioci.

Danas je art brut umetnost sve više zastupljena u muzejima i galerijama savremene umetnosti i izlazi iz nametnutih okvira "naive". Šta je ključno za ovo otvaranje art bruta ka institucionalnom svetu savremene umetnosti?

- Procesi kojima svedočimo pokazuju da savremena umetnost poslednjih godina postaje jedno uzbudljivo, trusno područje koje se pred našim očima transformiše, odbija fiksne obrasce i fiksirane kategorije, ali i iziskuje razvijanje novih perspektiva, svežih vokabulara i imaginativnih teorijskih okvira koji ove fenomene na precizan način prate i opisuju. Na tom tragu, termini postaju neodrživi, provizorni ili istorijski zaokruženi, a sistem umetnosti uspeva da, još jednom, prevaziđe svoju hermetičnost, dokazujući da granice koje postavlja jesu samo trenutne.

Lazar Vujaklija je danas sve popularniji i kroz otkrivanje njegove umetnosti murala. Koliko je ta umetnost svojevremeno bila značajna i šta je to što joj danas donosi uspon u svetu digitalnih medija na kojima su njegova dela rado "šerovana"?

- Vujaklija je smatrao da slika ne treba da bude rezervisana za zid, umetničku galeriju ili zatvoren prostor, da njen život zapravo počinje od trenutka kada ona počinje da komunicira sa publikom. Na tom tragu, realizovao je više murala, između ostalog i prvi mural u javnom prostoru u posleratnom Beogradu u Bulevaru kralja Aleksandra 159, ali i mural koji je humanizovao brutalističku arhitekturu kule Geneks, proslavljajući duh zajedništva koji je utkan u njenu izgradnju. Pored težnje ka deelitizaciji umetnosti, Vujaklija u svom opusu angažuje i mogućnost da slika putuje i migrira kroz medije, anticipirajući na izvestan način savremeno, digitalno doba kojim dominira fluktuacija slika, kao i našu svakodnevicu koja podrazumeva inundaciju informacija, čineći da slika, pre nego reč, postane vodeći način komunikacije.