U ovu crkvu u Zemunu ljudi su dolazili zbog bolesti: Podigao ju je Srbin kome se u snu javio Sveti Nikola i imao je poruku za njega

U prošlosti, ova crkva imala je posebnu ulogu – bila je deo kontumaca, odnosno karantinskog sistema u kojem su boravili putnici koji su iz Osmanskog carstva ulazili na teritoriju Habzburške monarhije. To je bio prostor izolacije, ali i mesto gde su ljudi tražili utehu i nadu.

Ideju da se na tom mestu podigne nova crkva pokrenuo je 1786. godine srpski trgovac i dobrotvor Teodor Toša Apostolović. Na mestu skromne drvene bogomolje odlučio je da izgradi čvrsto zdanje kako bi svi koji su boravili u karantinu mogli da se pomole. Tako je nastala crkva koja je, i doslovno i simbolično, stajala na granici – između dva carstva, ali i između zdravih i onih koji su strahovali od bolesti poput kuge, kolere i velikih boginja. U to vreme, Habzburška monarhija strogo je primenjivala tadašnje evropske epidemiološke standarde.

Sam Apostolović bio je zanimljiva ličnost. Rođen 1745. godine u okolini Soluna, u Zemun je došao između 1765. i 1770, nakon povlačenja Austrijanaca iz Beograda. Pretpostavlja se da je bio grčkog porekla i da mu je izvorno ime bilo Teodoros Apostolos. Bavio se izradom i prodajom sapuna i sveća, što mu je donelo značajno bogatstvo. Zahvaljujući radu i društvenom angažmanu, postao je i predsednik Zemunske crkvene opštine.

Njegovo ime ostalo je sačuvano i u toponimu „Tošin bunar“, koji mnogi svakodnevno koriste, a da ne znaju njegovo poreklo. Prema predanju, Apostolović je upravo na tom mestu izlečio bolest očiju, poslušavši savet iz sna u kojem mu se ukazao Sveti Nikola. Kako priča kaže, na Bežanijskoj kosi je iskopao bunar na mestu gde je bure koje je nosio zastalo, a voda iz njega donela mu je ozdravljenje.

Crkva koju je podigao imala je više ulaza, kako bi se smanjio kontakt među vernicima koji su boravili u karantinu. Tek mnogo kasnije, 6. marta 1990. godine, odlukom Svetog arhijerejskog sinoda Srpske pravoslavne crkve, ovo zdanje dobija status ženskog manastira.

Do tada je prošlo kroz razne faze. Nakon ukidanja karantina izgubilo je prvobitni značaj, zatim su ga tokom dvadesetih godina prošlog veka koristile ruske izbeglice, da bi u periodu komunizma bilo zapušteno. Obnova je pokrenuta 1981. godine, zahvaljujući jeromonahu Filaretu, a nekoliko godina kasnije crkva je obnovljena spolja, iako freske nisu u potpunosti sačuvane.

Građevina je podignuta u baroknom stilu, ali sa elementima koji podsećaju na srednjovekovnu rašku školu. Unutrašnjost sadrži niše koje su nekada služile ljudima u karantinu. Posebnu vrednost ima ikonostas, rezbaren u drvetu i pozlaćen, koji su oslikali zemunski umetnici Dimitrije Bratoglić i Konstantin Lekić.

U manastiru se nalazi i freska Svetog novomučenika Vukašina iz Klepaca.

I danas, kada se zakorači u ovo neveliko, ali istorijski izuzetno značajno mesto, oseća se težina prošlih vremena. Kao da su u njegovim zidovima ostale utkane sudbine ljudi koji su ovde čekali – između straha i nade, između bolesti i spasa.

Ispred crkve nalazi se još jedan zanimljiv detalj – jermenski hačkar, kameni krst sa posebnom simbolikom, koji dodatno svedoči o bogatoj i slojevitoj istoriji ovog mesta.

Izvor: Kaldrma / Ana Atanasković