Ova mapa Evrope otkriva istinu o Srbiji: Evo gde ljudi najviše žive sami, a kod nas i posle 35. ostaju sa roditeljima

Podaci Eurostata pokazuju da je 2024. u Evropskoj uniji živelo 202 miliona domaćinstava, a više od 75 miliona činili su samci bez dece. Još važnije, broj jednočlanih domaćinstava bez dece rastao je od 2015. do 2024. za 16,9 odsto, znatno brže od ukupnog broja domaćinstava, koji je u istom periodu porastao za 5,8 odsto.

To nije marginalna pojava, već duboka društvena promena. Eurostat navodi da više od petine odraslog stanovništva čine ljudi koji žive sami ili samohrani roditelji, kao i da udeo samaca raste sa godinama. Kod mladih od 18 do 24 godine tek nešto više od desetine živi samo, dok je među osobama starijim od 65 godina taj udeo gotovo trećina. Istovremeno, OECD beleži da se u većini zemalja verovatnoća samostalnog života povećava s godinama, a na obrasce stanovanja utiču i duži životni vek, kasniji brakovi i veća učestalost razvoda.

Mapa Evrope koja služi kao ilustracija ne govori samo o „usamljenosti“ ili životnom stilu, već o mnogo širem spoju faktora, od starenja stanovništva i dužeg životnog veka, preko tržišta stanova i troškova života, do kulturnih obrazaca i toga kada mladi odlaze iz roditeljskog doma. Eurostat je u istražvanju naveo da mladi u zemljama poput Danske, Holandije, Nemačke, Švedske i Finske u proseku ranije napuštaju roditeljski dom, dok se u delu južne Evrope to dešava kasnije.

Gde ih je najviše, a gde najmanje

Prema najnovijim podacima na koje se poziva i nekoliko evropskih izveštaja zasnovanih na Eurostatu, vrh liste zauzimaju severne i baltičke zemlje. Litvanija je izdvojena kao ekstreman slučaj sa oko 40,1 odsto odraslih koji žive sami, Estonija je na oko 35,6 odsto, dok je Finska na oko 31,1 odsto. Na suprotnom kraju EU nalaze se Grčka sa 12,2 odsto i Kipar sa 12,6 odsto. Taj severno južni raskol nije slučajan i ponavlja se i u drugim statistikama o veličini domaćinstva, odlasku mladih iz roditeljskog doma i životnim aranžmanima starijih osoba.

Na nivou domaćinstava slika je slična. Eurostat navodi da je prosečna veličina domaćinstva u EU 2024. iznosila 2,3 člana. Najmanja domaćinstva beleže Finska i Litvanija sa prosekom od 1,9 članova, dok su veća domaćinstva mnogo češća u istočnoj i jugoistočnoj Evropi, posebno u Slovačkoj, Poljskoj, Hrvatskoj i Irskoj. Drugim rečima, zemlje sa manjim prosečnim domaćinstvom gotovo po pravilu imaju i više ljudi koji žive sami.

Zašto sever i Baltik imaju više samaca?

Prvi razlog je starost stanovništva. U većem delu Evrope solo život najčešće raste sa godinama, a ne sa mladošću. OECD navodi da su stariji od 65 godina grupa koja najčešće živi sama i da taj obrazac naročito dolazi do izražaja u zemljama sa starijim stanovništvom i dužim životnim vekom. Eurostat je ranije pokazao i da žene starije od 65 godina mnogo češće žive same nego muškarci iste dobi, pre svega zato što duže žive i češće ostaju udovice.

Drugi razlog je ranije osamostaljivanje mladih. U nordijskim zemljama i delu zapadne Evrope mladi se ranije sele iz roditeljskog doma, što povećava broj jednočlanih domaćinstava već u ranim dvadesetim. OECD izričito navodi da je u nordijskim zemljama i Holandiji između petine i trećine mladih već tada živelo samo, što je potpuno drugačiji obrazac od jugoistoka Evrope, gde je to i dalje retkost.

Treći razlog je sama struktura društva. U baltičkim zemljama dodatni faktor je demografski pad. Eurostat navodi da su između 2004. i 2024. među najvećim relativnim padovima stanovništva u EU bili upravo Latvija, Bugarska i Litvanija. Kada zemlja stari, gubi stanovništvo i ima više udovištva, samačkih domaćinstava prirodno je više.

Zašto ih je najmanje na jugu i jugoistoku?

Na jugu Evrope slika je obrnuta. U Grčkoj i na Kipru znatno manje odraslih živi samo, a objašnjenje nije samo „temperament Mediterana“, već i struktura domaćinstava, kasnije osamostaljivanje mladih i veća otpornost porodičnog modela u kojem više generacija duže ostaje povezano pod istim krovom ili u istom porodičnom krugu. Eurostat beleži da mladi u zemljama kao što su Kipar, Hrvatska i Italija roditeljski dom napuštaju kasnije nego na severu Evrope.

Tu se vidi važna razlika između severa i juga Evrope. Na severu je solo život češće normalizovan kao standardna životna faza ili trajniji izbor. Na jugu i u delu istoka Evrope porodica i dalje češće „amortizuje“ visoke troškove života, nesigurne prihode i skupo stanovanje. Zbog toga manji udeo ljudi živi sam, čak i kada ekonomski ili privatno nisu u partnerskoj vezi. Na to upućuju i OECD i Eurostat kada povezuju obrasce stanovanja sa životnim ciklusom, tržištem stanova i kasnijim odlaskom mladih od roditelja.

Šta pokazuje Srbija?

Srbija je na mapi koju ste poslali u grupi zemalja sa relativno niskim udelom odraslih koji žive sami. To je važno odmah pravilno pročitati. Mapa govori o udelu odraslih osoba koje žive same, dok popis u Srbiji govori o udelu jednočlanih domaćinstava među svim domaćinstvima. To nisu iste stvari, pa ih ne treba direktno mešati. Ipak, zajedno daju jasnu sliku da Srbija jeste zemlja u kojoj solo život raste, ali još nije dominantan evropski obrazac.

Zvanični rezultati Popisa 2022. pokazuju da Srbija ima 2.589.344 domaćinstva, da prosečno domaćinstvo broji 2,55 članova i da su jednočlana domaćinstva najčešća pojedinačna kategorija, sa 773.945 takvih domaćinstava, odnosno 29,9 odsto svih domaćinstava. Dodatno, Republički zavod za statistiku navodi da su 32,1 odsto svih domaćinstava nefamilijarna, a u toj grupi ogromnu većinu čine upravo jednočlana domaćinstva.

To znači da Srbija istovremeno nosi dve realnosti. Prva je da još nije zemlja „masovnog solo života“ kakvu vidimo u Baltiku ili Skandinaviji. Druga je da broj malih domaćinstava, posebno samačkih, jeste velik i više nije sporedna pojava. Uz to, Eurostatova statistika o odlasku mladih iz roditeljskog doma pokazuje da mladi u Srbiji u proseku odlaze kasnije, posle 30. godine, što Srbiju približava obrascu južne i jugoistočne Evrope, a ne severa kontinenta.

Šta se zapravo događa u Srbiji

U Srbiji se, dakle, ne događa eksplozija individualističkog modela stanovanja po nordijskom obrascu. Pre će biti da se istovremeno odvijaju dva procesa. S jedne strane, mladi se kasnije osamostaljuju, pa porodica ostaje važna ekonomska i stambena mreža. S druge strane, zbog starenja stanovništva, smrti partnera i depopulacije, raste broj starijih koji ostaju sami. Upravo to je obrazac koji OECD i Eurostat vide i u drugim evropskim društvima, samo što je u Srbiji on kombinovan sa jačim porodičnim osloncem nego na severu Evrope.

Zato Srbiju ne treba čitati ni kao zemlju „tradicionalne porodične stabilnosti“ ni kao zemlju ubrzane nordizacije životnog stila. Tačnije je reći da je Srbija na prelazu. Ima mnogo jednočlanih domaćinstava, ali još nema evropski visok udeo odraslih koji žive sami. Ima staro stanovništvo i veliki broj samačkih domaćinstava, ali i dalje zadržava obrazac kasnog odvajanja mladih od roditelja i većeg prosečnog domaćinstva nego veći deo severne Evrope.