Čuvar večnog sjaja: Priča o "tajnoj" instituciji koja vodi brigu o najvećim atrakcijama Rima

Piše: Predrag Ćirković

Ta institucija zove se Sovrintendenza Capitolina ai Beni Culturali - Kapitolska služba za kulturna dobra. Iako svakodnevno donosi odluke koje utiču na izgled i budućnost Rima, o njoj se izvan Italije gotovo nikada ne piše. Ovo je priča o njoj.

Počinje samo dve godine nakon što je Rim, probojem kroz zid kod Porta Pia, konačno pripojen ujedinjenom Kraljevstvu Italije i proglašen za njegovu prestonicu. Grad koji je vekovima bio pod papskom upravom odjednom se našao u vihoru urbanističke groznice - nove ulice, zgrade, nova infrastruktura prestonice trebalo je da niknu preko noći. Problem je bio u tome što se ispod svake nove temeljne jame nalazio još jedan, mnogo stariji grad.

Da bi se ta gradnja makar donekle kontrolisala, gradska vlast je 1872. godine osnovala Komunalnu arheološku komisiju, čiji je zadatak bio da prati građevinske radove koji su u tom trenutku doslovno preoblikovali lice grada. To je bio prvi organizovani pokušaj da lokalna vlast, a ne samo Vatikan ili privatni kolekcionari, preuzme odgovornost za ono što se nalazi ispod i oko rimskih ulica.

Tri decenije kasnije, 1900. godine, uviđa se da arheologija nije dovoljna - grad ima i ogromno istorijsko i umetničko nasleđe koje nije nužno antičko, kao i kilometre starih gradskih zidina koje polako propadaju. Tako nastaju Komitet za istoriju i umetnost i posebna Komisija za očuvanje zidina - preteča današnjeg brige o Aurelijanskim zidinama, jednom od najdužih očuvanih antičkih fortifikacijskih sistema na svetu.

Institucija je potom prolazila kroz niz reorganizacija. Godine 1926, u doba rimskog guvernatorata, formirana je takozvana "X uprava za starine i lepe umetnosti", na čijem je čelu bio glavni direktor. Tek između 1967. i 1968. godine ta funkcija dobija ime koje se zadržalo do danas - "sovrintendente", odnosno nadzornik. Krajem devedesetih, 1998. godine, kancelarija je nakratko postala samostalna vandepartmentska struktura, da bi se 2002. ponovo vratila u redovni sastav gradske uprave, gde ostaje i danas kao takozvana "linijska struktura" unutar Rome Kapitale - što je, pojednostavljeno rečeno, operativni ogranak gradske administracije zadužen isključivo za kulturno nasleđe.

Zanimljivo je da ova institucija, za razliku od mnogih državnih tela, nema ministra ili vladu iznad sebe kao neposrednog gospodara - odgovara direktno gradonačelniku Rima, što je čini jednom od retkih uprava u Italiji gde se sudbina spomenika doslovno prepliće sa lokalnom politikom.

Ako biste hteli fizički da posetite mozak ove institucije, morali biste da se uputite u rimski Jevrejski geto, tačnije na Trg Lovateli, u neposrednoj blizini ulice Via dei Funari. Tamo se, iznenađujuće diskretno za instituciju takvog značaja, nalazi kompleks od dve zgrade sa karakterističnom terasom-vidikovcem (altana) koja gleda na trg.

Te dve zgrade, sagrađene u 16. i 17. veku, zamenile su starije srednjovekovne kuće koje su nekada gledale na isti trg, tada poznat kao Piazza Serlupi - po plemićkoj rimskoj porodici koja je 1580. godine tu podigla svoju rezidenciju. Istorija ovih zgrada usko je povezana sa obližnjim manastirom, deo je urbanog tkiva koje je preživelo vekove promena vlasnika, namena i stanovnika.

Devedesetih godina prošlog veka kompleks je prošao kroz obimnu restauraciju, pod rukovodstvom tima koji je predvodio arhitekta Paolo Markoni. Kroz pažljivo kritičko iščitavanje originalnih struktura, tim je uspeo da vrati zgradu u funkciju i pretvori je u kancelarijski prostor - tako da danas administracija koja štiti rimsku prošlost sama radi unutar zgrade, dela te prošlosti. Postoji nešto poetično u činjenici da institucija zadužena za očuvanje istorijskih zdanja radi iz renesansne palate koju je i sama morala da spase od propadanja.

Na čelu institucije nalazi se Sovrintendente Capitolino, odnosno Kapitolski nadzornik. Za razliku od mnogih rukovodećih pozicija u italijanskoj javnoj upravi, ovu funkciju ne bira parlament niti se ograničava mandatom fiksnog trajanja - imenuje je gradonačelnik na vlasti, i teoretski ta osoba može ostati na funkciji sve dok gradonačelnik to želi.

Nosilac te funkcije je Klaudio Parizi Prešiče, arheolog i istoričar umetnosti koji instituciju vodi od 30. juna 2022, a na istoj poziciji je bio i ranije, između 2013. i 2019. godine. Parizi Prešiče je i inače jedna od prepoznatljivijih figura rimske kulturne scene - redovno se pojavljuje u italijanskim medijima povodom restauracija, otkrića, čak i diplomatskih incidenata vezanih za rimske spomenike.

Ispod nadzornika, institucija je organizovana u nekoliko velikih direkcija koje pokrivaju različite oblasti delovanja: direkciju za arheološke i istorijsko-umetničke muzeje, direkciju za vile, istorijske parkove i naučne muzeje, direkciju za valorizaciju i upravljanje, te direkciju za intervencije na monumentalnim građevinama. Uz njih deluje i posebna organizaciona jedinica zadužena za Istorijski kapitolski arhiv, kao i tehnička jedinica za projektovanje, koja se bavi konkretnim inženjerskim i arhitektonskim aspektima restauracije.

I zaista je široka nadležnost ove institucije - od brige o antičkim mermernim skulpturama, preko upravljanja parkovima, do inženjerskih intervencija na fasadama vekovnim starim palatama.

Od Kapitola do Trevija

Ono što ovu instituciju čini fascinantnom jeste ogroman i raznolik portfolio dobara koja su joj poverena na upravljanje, održavanje i unapređenje. Reč je isključivo o dobrima u vlasništvu Rome Kapitale, dakle grada, za razliku od dobara u vlasništvu italijanske države, kojima upravlja odvojena institucija - državna Specijalna nadzorna služba (o kojoj smo ranije pisali).

Kapitolski muzeji predstavljaju krunski dragulj ovog sistema i, prema tvrdnjama same institucije, najstariji javni muzej na svetu - njegovi koreni sežu u 15.i vek, kada je papa poklonio gradu Rimu zbirku antičkih bronzanih skulptura. Upravo tu se čuva čuvena Kapitolska vučica, bronzana skulptura iz petog veka pre nove ere - vučice koja je netom othranila mladunce - simbol koji je gotovo sinonim za grad Rim.

Muzej Ara Pacis, posvećen Oltaru mira cara Avgusta, smešten je u modernoj staklenoj strukturi koju je projektovao slavni američki arhitekta Ričard Majer. Ova prva potpuno nova arhitektonska građevina podignuta u istorijskom centru Rima nakon pada fašizma u vreme otvaranja izazvala je burne polemike o tome da li moderna arhitektura uopšte ima mesta u srcu antičkog grada.

Centrale Montemartini je možda najneobičnija tačka u celom sistemu - nekadašnja prva gradska termoelektrana u Rimu, industrijski spomenik s početka 20. veka, danas služi kao izložbeni prostor u kojem antičke mermerne skulpture stoje rame uz rame s ogromnim starim turbinama i kotlovima, u jednom od najupečatljivijih spojeva antike i industrijske arheologije koji se mogu videti u Evropi.

Aurelijanske zidine, dugačak antički odbrambeni prsten koji je nekada opasivao ceo grad, takođe spadaju pod nadležnost ove službe, uključujući Muzej zidina smešten u samoj kapiji Porta San Sebastiano.

Fontana di Trevi, najpoznatija fontana na svetu, takođe je u nadležnosti Kapitolske službe. Zanimljivo je da fontana ima daleko dužu i slojevitiju istoriju nego što izgled iz 18. veka sugeriše - u srednjem veku njome su upravljali takozvani "marešalci" Kapitolske kurije, čiji je posao bio da jednom mesečno proveravaju da neki građanin ne koristi vodu iz tri bazena za privatne potrebe. Postojala i posebna profesija "acquarola". Obavljali su je ljudi koji su punili burad vodom i prodavali je od kuće do kuće. Današnji izgled fontane, koji je 1732. godine osmislio arhitekta Nikola Salvi po nalogu pape Klementa XII, rezultat je pobede na konkursu koji je papa raspisao te godine. Kapitolska služba je 2024. godine sprovela veliku sanaciju donjeg dela fontane, u sklopu šireg programa obnove rimskih monumentalnih fontana finansiranog evropskim sredstvima za oporavak, a početkom 2026. uveden je i novi sistem regulisanog ulaska posetilaca, razvijen u saradnji sa državnom Specijalnom nadzornom službom.

Španske stepenice, takođe spadaju pod brigu ove institucije - i to je povod za jednu od najzanimljivijih priča vezanih za instituciju u poslednjih nekoliko godina. Stepenice je između 1723. i 1726. godine podigao rimski arhitekta Frančesko de Sanktis, a projekat je finansiran francuskim novcem, jer je trebalo da povežu crkvu Trinità dei Monti, koja je pod francuskim patronatom, s trgom Piazza di Spagna. Upravo je ta činjenica 2024. godine izazvala pravu malu diplomatsku buru: francuski Revizorski sud objavio je izveštaj u kojem se, u kontekstu analize imovine francuske ustanove Pieux Établissements u Rimu, sugerisalo da bi stepenice mogle formalno pripadati Francuskoj. Kapitolski nadzornik Parizi Prešiče tada je javno reagovao, naglašavajući da su stepenice, iako izgrađene francuskim sredstvima pre tri veka, od početka 20. veka pa naovamo u potpunosti održavane, restaurirane i upravljane od strane gradske uprave Rima - uključujući velike restauracije 1995. i 2014-2016. godine. Spor je na kraju ostao više simboličan nego pravni, ali je bio odličan podsetnik koliko je zamršena mreža vlasništva i nadležnosti nad rimskim spomenicima nastala vekovima papske, kraljevske, republikanske i, u ovom slučaju, čak i strane uprave.

Vila Borgeze, odnosno njen park, delom je u nadležnosti Kapitolske službe, u okviru direkcije za vile i istorijske parkove. Reč je o četvrtom po veličini javnom parku u Rimu, prostranstvu od oko osamdeset hektara koje uključuje italijanske i engleske vrtove, jezerca, fontane i čuveni Pinčo, brdo sa jednim od najlepših pogleda na grad. Međutim, sama zgrada Vile Borgeze, u kojoj se nalazi svetski poznata Galerija Borgeze sa Berninijevim skulpturama i Karavađovim slikama, nije u nadležnosti gradske Kapitolske službe, već je autonomni državni muzej pod okriljem Ministarstva kulture. Grad, kroz Kapitolsku službu, ipak zadržava značajnu reč u svakoj intervenciji unutar parka, pa su ove godine gradski odbornici javno insistirali da svaki projekat koji Galerija Borgeze ili Ministarstvo kulture planiraju unutar vile mora biti usaglašen sa mišljenjem i državne i gradske nadzorne službe, kako bi se očuvao istorijski i pejzažni identitet celog kompleksa.

Skrivena blaga

Danas su svi ovi muzeji i lokaliteti, zajedno sa još desetak manjih, ali dragocenih "skrivenih blaga" - kao što su Napoleonov muzej, Muzej antičke skulpture Đovani Baraka, Muzej Karlo Bilotti u Narandžastoj bašti Vile Borgeze, ili Muzej Pjetro Kanonika - ujedinjeni pod zajedničkim imenom Sistem gradskih muzeja Rima, koji funkcioniše kao svojevrsna krovna mreža. Neki od ovih muzeja imaju ulaznice, dok su drugi, poput Muzeja rimske republike ili Muzeja zidina, potpuno besplatni za posetioce - gest koji odražava filozofiju institucije da kulturno nasleđe treba da bude dostupno što širem krugu ljudi, a ne samo onima koji mogu da priušte kartu.

Ono što ovu instituciju čini posebno intrigantnom jeste njena diskretnost. Za razliku od velikih državnih muzeja koji redovno dospevaju u svetske medije zbog velikih izložbi ili skupih akvizicija, Kapitolska služba obavlja svoj posao tiho, kroz hiljade svakodnevnih odluka - da li dozvoliti privatnu proslavu u dvorištu neke palate, kako zaštititi mermer fontane od kalcijumovih naslaga, kako uskladiti masovni turizam sa fizičkom izdržljivošću sedamsto godina starih stepenica. Milioni ljudi koji posete Rim često i ne znaju da neko, u tihoj renesansnoj palati u Jevrejskom getu, upravo u tom trenutku brine da sve to ostane tu i sutra, i za sto godina, i za hiljadu godina - onako kako je Rim uvek, na ovaj ili onaj način, uspevao da ostane.