Mračna tajna grba Beograda: Mentor streljan, učenik dobio stan u centru grada

Sve je počelo 8. marta 1931. godine, kada je tadašnji predsednik Opštine grada Beograda, prof. inž. Milan Nešić, potpisao odluku o raspisivanju konkursa za novi, zvanični grb prestonice. Pre same objave konkursa, zahtevao je da se o toj temi čuju mišljenja što šireg kruga stručnjaka.

Već krajem marta održan je prvi sastanak, na kome su se okupila neka od najuglednijih imena tadašnje kulturne i javne scene: Beta Vukanović, Uroš Predić, Dragi Stojanović, Ivan Šobajić, Živojin Lukić, profesor Bogdan Popović, državni savetnik Živan Živanović i general u penziji Milan Nikolajević.

Rasprava je bila žustra. Jedni su insistirali na jednostavnosti, drugi na strogoj primeni heraldičkih pravila, treći su tražili istorijsku slojevitost i simboliku nove epohe. Umetnici su razmišljali o likovnom izrazu, pravnici o pravilima, istoričari o kontinuitetu. Saglasnost nije bila laka.

Traganje za simbolima kroz vekove

Na narednoj sednici, početkom aprila, u raspravu su uključeni i univerzitetski profesori Aleksa Ivić, Branko Popović, Vladimir Ćorović i Nikola Vulić. Tada je prisutnima predstavljen nacrt Zakona o opštinama iz 1914. godine, koji nikada nije stupio na snagu zbog izbijanja Prvog svetskog rata.

Taj dokument je već predviđao kako bi beogradski grb mogao da izgleda: u donjem polju rimski kastel Singidunum i trirema na reci, a u gornjem Nebojšina kula sa dvoglavim belim orlom. Ideja je bila jasna – Beograd kao grad duboke istorije, od rimskog doba do srednjeg veka.

Dr Stanojević je smatrao da grb mora obuhvatiti čitavu simboličku mapu grada: keltsko-rimsko utvrđenje, izgled Beograda iz vremena despota Stefana 1403. godine, prizor s početka 19. veka, ali i ključne istorijske momente – proglašenje prestonice, oslobođenje 1806. i ujedinjenje 1918. godine.

Uz to, trebalo je naglasiti i geografski položaj grada na ušću dve reke, njegovu ulogu u borbi za slobodu i mesto duhovnog središta naroda.

Profesor Aleksa Ivić doneo je dodatne podatke iz bečkih arhiva, gde je pronašao dokumenta iz perioda austrijske okupacije Beograda između 1717. i 1739. godine, u kojima se takođe raspravljalo o gradskom grbu. Ispostavilo se da je Beograd kroz istoriju više puta menjao svoj heraldički identitet.

Od skice do konkursa

U maju 1931. slikar Uroš Predić predstavio je sopstvenu skicu, oslonjenu na idejno rešenje iz 1914. godine. Posebno je pohvalio inspiraciju tadašnjih autora, ističući da su duboko razumeli drevnost grada koji je kroz vekove menjao gospodare.

Formiran je Uži odbor, koji je detaljno analizirao istorijske varijante grba. Zaključeno je da je srednjovekovni mađarski grb Beograda gotovo identičan predlogu iz 1914, dok je austrijski period doneo drugačiju verziju.

Na osnovu svega toga, izrađena je nova skica, koju je pripremio profesor i akademski slikar Branko Popović. Po tom nacrtu raspisan je javni konkurs 30. septembra 1931. godine.

Pristiglo je 56 radova. Prvu nagradu dobilo je rešenje mladog beogradskog slikara Đorđa Andrejevića-Kuna.

Žiri je, međutim, tražio određene dorade: jasnije definisane kule, otvor u perspektivi unutar kapije, preciznije isticanje položaja grada. Nakon izmena, Odbor opštine je 10. decembra 1931. jednoglasno usvojio grb. Pet dana kasnije odluku je potvrdilo i Ministarstvo unutrašnjih dela Kraljevine Jugoslavije.

Beograd je dobio grb koji, uz manje izmene, koristi i danas.

Mentor, učenik i senka istorije

Đorđe Andrejević-Kun tako je postao zvanični autor grba, prema idejnom okviru koji je postavio njegov mentor Branko Popović. Popović je u mladom umetniku video izuzetni talenat i snažno ga podržavao na početku karijere.

Nema sumnje da su Popovićeve simpatije prema Kunu, njegov ugled u javnosti i činjenica da je upravo on radio skicu po kojoj je konkurs raspisan, imali težinu u odluci žirija.

Grb koji je nastao pokazao se kao izuzetno trajno i likovno snažno rešenje. Preživeo je promene država, sistema i ideologija.

Ali istorija je kasnije ispisala mnogo tamniju epizodu.

Trinaest godina kasnije, 1944. godine, situacija se dramatično promenila. Kun se vratio u Beograd sa partizanskim jedinicama, kao učesnik Španskog građanskog rata i umetnik blizak novoj vlasti. Branko Popović je, s druge strane, odmah po ulasku partizana uhapšen.

To je bilo iznenađenje za mnoge. Tokom nemačke okupacije bio je zatočen u logoru na Banjici kao veteran balkanskih ratova i Solunskog fronta. Uspeo je da preživi logor, vratio se na mesto dekana Tehničkog fakulteta i odbio da potpiše Apel srpskom narodu koji je podržavao kvislinšku vlast.

Uprkos tome, streljan je u novembru 1944. godine, bez suđenja. Njegovo ime našlo se na spisku od 105 „narodnih neprijatelja“ objavljenom u listu Politika 27. novembra te godine.

Njegov stan i atelje u Knez Mihailovoj 24 ubrzo su dodeljeni upravo Đorđu Andrejeviću-Kunu.

Grb Beograda ostao je simbol grada – čvrst, svetao, otvoren ka rekama. Ali iza tog znaka stoji priča o umetničkom nadmetanju, istorijskim lomovima i sudbini mentora i učenika koju je vreme podelilo na suprotne strane.