Hristina Mikić: Paraćinsko staklarstvo je ugroženo, a staklo ima veliki potencijal u savremenoj umetnosti

Koliko znamo o staklu i njegovom nasleđu? Gde je njegovo mesto u umetnosti? Kako se kroz staklo ispoljava kreativnost i unutar sveta tehnologije i ekonomije? Naša sagovornica, dr Hristina Mikić urednica je knjige „Staklo: nasleđe, umetnost, kreativna ekonomija, tehnologija“ koja će biti predstavljena sutra u 15 časova u Centru zajednice Kanvas u Skadarliji, u Hotelu “Bohemian”. Kroz sedam autorskih radova i ekskluzivne razgovore ova knjiga otkriva odgovore na neka ovih, i mnoga druga pitanja vezana za staklo u umetničkom kontekstu.

Vaša knjiga nosi naziv „Staklo: nasleđe, umetnost, kreativna ekonomija, tehnologija“. Predstavnica ste inicijative Kreativno staklo Srbije. S kojom motivacijom je nastala sama inicijativa, odnosno - kako ste došli na ideju za ovu publikaciju?

- Kreativno staklo Srbije je inicijativa koja se bavi očuvanjem i revitalizacijom paraćinskog staklarstva, tradicije koja je danas u velikoj meri fragmentisana i ugrožena. Ona povezuje staklarsko nasleđe, kreativnu ekonomiju, umetničke zanate i industriju, sa ciljem da očuva staklarska znanja i veštine i omogući njihovu reinterpretaciju kroz savremene kreativne prakse u staklarstvu. Nastanak ove knjige povezan je s našom saradnjom sa najpoznatijim muzejem za staklo na svetu - Corning museum of Glass koji se nalazi u Korningu (u državi Njujork, SAD). Sa njihovim studijom za staklo koji vodi Ejmi Švarc, umetnica u staklu i direktorka ovog studija, sarađivali smo na izradi studije za pokretanje Ateljea za staklo u Paraćinu i povezivanju sa američkim umetnicima.

Naša motivacija za saradnju sa njima nije bila samo činjenica da su oni svetski centar znanja za razvoj savremenih pristupa u staklu, već i činjenica da je Korning malo mesto od 10.000 stanovnika koje je kroz istoriju postalo poznato kao “Kristalni grad”. Danas je Korning jedna od najboljih umetničkih destinacija među malim gradovima u SAD; godišnje ga poseti oko 800.000 ljudi, a svi oni dolaze da vide, nauče i naprave neko svoje staklarsko umeće. Taj fenomen kako sinergija tradicije staklarstva, savremene umetnosti u staklu i kreativne ekonomije stvara nove prilike za život i ekonomsko jačanje malih gradova bio nam je facinantan, i želeli smo bolje da ga proučimo, nešto od njihovog iskustva adaptiramo u Paraćinu, i na kraju naša saznanja i podelimo sa širom javnošću.

Kako je u našoj zemlji, ali i u regionu, staklarstvo na nivou ličnih incijativa umetnika, želeli smo da se staklo dodatno afirmiše i približi široj publici. U SAD postoji dosta zanimljivih autorskih pristupa staklu koji nisu dovoljno vidljivi u našoj javnosti, pa je knjiga pokušaj da se to promeni: da se na jednom mestu objedine različita iskustva, savremene staklarske poetike i ukaže na moć staklarske tradicije i potencijal stakla u savremenoj umetnosti i kreativnoj ekonomiji. Stoga knjiga ima za cilj da pozove na eksperiment, dalje istraživanje stakla i novo promišljanje njegove uloge u razvoju kreativne ekonomije.

Koji je to trenutak u istoriji ovog zanata u kome staklo prestaje da bude zanatski ili industrijski proizvod, a postaje umetnost?

- To je proces koji se odvijao u nekoliko važnih istorijskih faza ali i dalje traje. Staklo u ovom procesu ne prestaje da bude u potpunosti zanatski ili industrijski proizvod, već dobija i novu funkciju umetničkog medija. Ako gledamo širu istoriju, presudni uticaj na ove procese imao je poslovni model i organizacija rada u ovoj oblasti. Tako je staklo vekovima bilo vezano za zanatski oblik proizvodnje. Staklarstvo se diferencira kao umetnička profesija tek u 15. veku sa pojavom izražene ornamentike i korišćenjem likovnih elemenata na upotrebnim predmetima od stakla. To je period kada počinju da se pojavljuju staklarske manufakture koje se zasnivaju na specijalizaciji staklarskog rada, a pronalazak kristala u 17. veku omogućio je prostor za iskazivanje raznih umetničkih izraza; to je možda bilo presudno za pojavu umetničke obrade stakla.

Dizajn je svojstven 19. veku i pojavi serijske proizvodnje. U njegovoj osnovi nije estetika, već kreativna inovacija proizvoda koja se zasniva na funkcionalnim, estetskim, tehničkim, ergonomskim i ekonomskim zahtevima proizvodnje.

Vreme SFRJ obično doživljavamo kao doba industrijalizacije. Koliko je domaća industrija stakla iz ovog perioda vama lično zanimljiva i u kojoj meri je imala umetnički potencijal - ili barem potencijal na raskršću industrije i primenjene umetnosti?

- Jugoslovenska industrija stakla u tom periodu razvijala se u skladu sa vrednostima komunizma i socijalizma - zajednička svojina, socijalna jednakost, radnički kolektivizam, otklon od buržoaske estetike stakla i planska industrijalizacija Jugoslavije. U takvom okruženju umetnički rad u staklarstvu uvek je bio kolektivni čin i bez hijerarhije u proizvodnom procesu. Tu individualnosti i autorstvu nije bilo mesta. Umetnik je trebalo da teži prototipu socijalističkog radnika (kao i svi drugi) i premaši plan proizvodnje.

U paraćinskoj fabrici, na primer, dugo su na umetničkom oblikovanju stakla radili majstori. Tek krajem 60-ih godina oformljen je dizajn biro, kada su postavljeni temelji za industrijsko oblikovanje stakla. Slična situacija bila je i u drugim fabrikama stakla, koje su nastajale širenjem samoupravnih modela kooperacije u industriji. Naš istaknuti dizajner stakla Dragan Drobnjak, koji je ceo radni vek proveo u staklari u Prokuplju, priseća se da su radnici, kada je prvi put došao, mislili da mu je „Dizajner“ prezime - a ne profesija.

Isticanje autorstva u industriji stakla dolazi tek sa liberalizacijom jugoslovenske privrede. Privredna kriza iznedrila je novi model razvoja, gde se industrija sve više okreće inostranim tržištima na kojima vladaju drugačiji principi. Jedan od njih je i autorski ili umetnički i dizajnerski potpis staklare. Važnu ulogu u tome dobija Centar za dizajn početkom 70-ih godina, koji je radio u okviru Zavoda za ekonomiku domaćinstva Srbije. Cilj je bio boriti se protiv kiča i neukusa na domaćem tržištu, ali i profilisati jugoslovenski industrijski dizajn.

Počele su da se dodeljuju nagrade za Dobar dizajn, a takvi proizvodi su činili bazu podataka Indeks dobrog dizajna i označavani su u prodavnicama nalepnicom koja je bila garant da se ističu visokim kvalitetom dizajna. Autorski koncept se promoviše kroz izložbe uzoraka i eksperimentalnih kolecija koje su održavane u muzejima i galerijama širom Srbije, mada su umetnici i dizajneri u industriji stakla i dalje bili deo kolektivnog rada, kada se serije plasiraju na tržištu. O tome svedoči i prvi komercijalni autorski katalog umetničkog stakla, koji je paraćinska fabrika izdala tek krajem 80-ih godina.

Posebno ističete prostore nekadašnjih fabrika kao centara kreativnosti, čime staklarstvo i posredno utiče na razvoj kreativne i umetničke scene. Svedoci smo da je u svetu sve više takvih prostora. Postoji li takav potencijal i kod nas?

- Nažalost, većina fabrika iz tog perioda, a danas ostaci industrijskog nasleđa, zapuštene su i prepuštene zubu vremena. Jedina koja je nastavila sa radom i ima sačuvane određene objekte nasleđa je paraćinska fabrika. Zaječarska i Pančevačka staklara korišćene su poslednjih godina kao filmske lokacije u postojećem stanju. Za transformaciju objekata industrijskog nasleđa u nove centre kreativnosti potrebna su dva preduslova: svest države o značaju ovog nasleđa i/ili svest privatnog sektora, da umesto stambenih blokova na dobrim lokacijama, prilagođenom prenamenom ovi objekti mogu imati veću vrednost i atraktivnost nego novogradnja. Ili pak da očuvanje staklarske tradicije i podrška umetnosti u staklu kreira dodatu vrednost i industrjskim proizvodima od stakla.

U našoj knjizi jedan rad upravo analizira ovu situaciju, ukazujući da je kod nas zaštićeno tek 40-ak objekata industrijskog nasleđa, da je njihov razmeštaj neravnomeran i da se na osnovu ovoga može steći pogrešan utisak da Srbija nije prošla industrijalizaciju, te da je od prve polovine 20. veka isključivo poljoprivredna zemlja. Da bi se industrijsko nasleđe zaista afirmisalo, mora se posmatrati kroz integrativni pristup - od materijalnih objekata i nematerijalnog nasleđa, kulture sećanja do kreativne revitalizacije. Na taj način ono može postati važan resurs kulturne i ekonomske regeneracije lokalne zajednice i stvaranja dodate vrednosti industriji. Upravo na tome radimo u Paraćinu.

Kako vidite odnos Generacije Z prema staklu kao izvoru kreativnosti?

- Taj odnos mi se čini veoma zanimljivim, posebno zahvaljujući usponu pokreta “uradi sam”. Jedan od najpopularnijih programa u Muzeju stakla Korning je upravo program “Napravi svoje staklo”. Mladi obilaze muzejske zbirke, posmatraju demonstracije staklarstva i na kraju prave svoj predmet od stakla.

I istraživanje koje je predstavljeno u našoj knjizi pokazuje da živimo u predrasudama u pogledu odnosa Generacije Z prema zanatima i staklu. Na uzorku od 286 ispitanika odgovori su jasno pokazali da ova generacija prepoznaje vrednosti zanatstva, percipira ga kao mogućnost autentičnog izražavanja kroz ručni rad, održivost i društvenu odgovornost. Više od 70 odsto ispitanika razmišljalo je o zanatu kao poslu ili hobiju, a na prvom mestu ih privlači iskazivanje kreativnosti (oko 30 odsto), praktičnih veština (oko 20) i očuvanje tradicije (oko 13).