Nova igra moći na Arktiku: Jedna sila ovde dominira, a evo ko se tek uključuje

Piše Mijat Kostić, Novi treći put

Regioni koji su decenijama bili nepristupačni postaju dostupni, što stvara prostor za eksploataciju prirodnih resursa, otvaranje novih trgovačkih koridora i širenje vojnog prisustva. U tom kontekstu, Arktik se transformiše u novo polje strateške konkurencije između velikih sila, Rusije, Kine i Sjedinjenih Američkih Država koje pokušavaju da obezbede kontrolu nad budućim ključnim tačkama globalne moći.

Promena trgovinskih ruta

Jedna od najvažnijih posledica otapanja arktičkog leda jeste otvaranje novih pomorskih ruta koje potencijalno mogu revolucionisati globalnu trgovinu. Severna morska ruta (NSR), koja prati rusku arktičku obalu, predstavlja najrazvijeniju i najupotrebljiviju od tih ruta. U idealnim uslovima, ova ruta mogla bi značajno skratiti plovidbu između Evrope i Azije, čime se značajno smanjuju troškovi transporta, vreme isporuke i emisije ugljen-dioksida. Osim NSR-a, u opticaju su i Severozapadni prolaz (NWP) kroz kanadski arhipelag i Transpolarna ruta (TSR), koja ide direktno preko Severnog pola. Sve tri rute imaju potencijal da postanu glavne arterije globalne trgovine, pod uslovom da tehničke, pravne i klimatske prepreke budu prevaziđene.

Međutim, te iste rute postaju i izvori geopolitičkog sporenja. Rusija tvrdi da su NSR i pripadajuće vode deo njenog suverenog teritorijalnog pojasa i zahteva da svi strani brodovi dobiju dozvole i koriste ruske ledolomce uz plaćanje taksi. Suprotno tome, Sjedinjene Američke Države, Evropska unija i Japan insistiraju da se radi o međunarodnim vodama i slobodi navigacije. Kanada, s druge strane, podržava rusko pravno stanovište u zamenu za priznanje kanadskog suvereniteta nad Severozapadnim prolazom, što stvara asimetričnu međunarodnu političku strukturu. Geopolitička budućnost Arktika biće u velikoj meri određena ishodom ovog spora.

Ruska nadmoć u Arktiku

Rusija je trenutno nesumnjivo dominantna sila u Arktiku. Sa više od polovine ukupne arktičke obale i brojnim infrastrukturnim projektima, Moskva je investirala značajne resurse kako bi učvrstila svoju poziciju. Njena flota nuklearnih ledolomaca, uključujući brodove nove generacije poput „Arktike“ i „Sibira“, omogućava Rusiji da održava celogodišnju navigaciju kroz Severnu morsku rutu. Ta flota, jedinstvena u svetu po kapacitetu i broju, pruža Rusiji mogućnost da fizički kontroliše pomorski saobraćaj i nameće sopstvene regulatorne norme.

Ekonomski značaj Arktika za Rusiju je ogroman. Više od 10% ruskog BDP-a i skoro 25% izvoza dolazi upravo iz ovog regiona, zahvaljujući ogromnim zalihama gasa i nafte koje se eksploatišu na Jamalu, Tajmiru i drugim delovima arktičkog pojasa. U 2024. godini, preko Severne rute transportovano je više od 37 miliona tona tereta, što je povećanje od 43% u odnosu na prethodnu godinu. Ruski energetski divovi kao što su Rosnjeft i Novatek razvijaju projekte koji uključuju izvoz LNG-a ka Aziji i Evropi, dok paralelno jačaju železničku i lučku infrastrukturu koja omogućava dodatni kapacitet transporta.

Sa vojne strane, Rusija koristi Arktik kao stratešku tampon-zonu i prostor za demonstraciju sile. Obnavljanje starih i izgradnja novih vojnih baza, raspoređivanje raketnih sistema i redovno izvođenje vojnih vežbi šalju jasan signal NATO-u i potencijalnim protivnicima da Rusija neće tolerisati mešanje u njen „severni front“. Moskva vidi Arktik kao produžetak svoje doktrine „nezamenljive sile“ i koristi klimatske promene kako bi proširila svoj manevarski prostor i učvrstila kontrolu nad kritičnom infrastrukturom.

Jačanje američkog prisustva u Arktiku

Sjedinjene Američke Države su za sada relativno pasivni igrač u arktičkoj trci, pre svega zbog ograničenih kapaciteta. SAD poseduju samo dva operativna ledolomca, od kojih je jedan star više od 40 godina. U poređenju sa ruskom flotom i kineskim ambicijama, to je ozbiljan nedostatak koji ugrožava sposobnost SAD da zaštite sopstvene interese, posebno u vezi sa Aljaskom i Grenlandom. Važnost Grenlanda za SAD ne ogleda se samo u ekonomskim resursima, već i u vojno-strateškom značaju — tamo su locirane ključne američke radarske stanice i sistemi za rano upozoravanje koji su deo šireg raketnog štita.

Trampov pokušaj kupovine Grenlanda od Danske, iako naišao na međunarodno podsmevanje, zapravo je izraz dublje strateške kalkulacije. SAD su svesne da su potrebne hitne investicije u infrastrukturu, nadzor, i regionalna partnerstva kako bi se smanjio jaz u odnosu na rivale. U tom smislu, SAD jačaju saradnju sa NATO saveznicima poput Norveške, Kanade i Danske, ali i razvijaju posebne arktičke strategije koje uključuju povećanje prisustva obalske straže, istraživačkih misija i vojnih vežbi u regionu.

Dodatnu stratešku dubinu američkom i savezničkom prisustvu u Arktiku dalo je nedavno članstvo Švedske i Finske u NATO-u. Ulaskom ove dve severne države, Alijansa je ne samo ojačala svoj vojno-geografski položaj u severnoj Evropi, već je dobila direktan pristup Baltičkom i Barencovom moru, kao i jaču prisutnost u arktičkom pojasu. Finska, sa svojih 1.340 kilometara granice sa Rusijom, predstavlja ključnu tačku kopnenog nadzora i rane detekcije, dok Švedska svojim pomorskim i vazdušnim kapacitetima doprinosi fleksibilnosti NATO snaga u regionu. Ove države već poseduju visoko interoperabilne oružane snage koje su decenijama sarađivale sa Alijansom, što omogućava brzo integrisanje u planove kolektivne bezbednosti. Njihovo članstvo stvara kontinuirani bezbednosni pojas od Severne Amerike preko Skandinavije do Baltičkog mora, što dodatno ograničava ruske opcije projekcije moći u Arktiku i povećava sposobnost SAD da deluju u okviru šireg saveza.

Problem za SAD nije samo materijalne prirode već i institucionalne. Nedostatak koordinacije između civilnih i vojnih aktera, kao i fragmentisanost politike prema Arktiku, dodatno usporava američku reakciju. Ipak, učlanjenjem Finske i Švedske, SAD sada imaju jače oslonce u severnoj Evropi koji mogu poslužiti kao logističke i operativne baze u slučaju eskalacije. U međuvremenu, rizici od kineskih investicija u kritičnu infrastrukturu i ruske ekspanzije rastu, što Arktik sve više pretvara u prioritet američke bezbednosne politike.

Kina kao novi igrač?

Za razliku od Rusije i SAD, Kina nema arktičku obalu, ali to je nije sprečilo da razvije ambicioznu strategiju prisustva u regionu. Peking se deklariše kao „blizu-arktik država“ i aktivno koristi svoj status posmatrača u Arktičkom savetu kako bi se uključio u ključne procese odlučivanja. Kina razvija sopstvenu flotu ledolomaca, ulaže u istraživanja polarne nauke i tehnologije, i promoviše koncept „Polarnog puta svile“ kao severnog ogranka svoje inicijative „Pojas i put“.

Kineski investitori su pokušali da preuzmu rudna nalazišta na Grenlandu, uključujući izvore retkih zemnih minerala i uranijuma, što je izazvalo zabrinutost kod zapadnih sila zbog potencijalnog sigurnosnog i strateškog rizika. Osim toga, Kina je počela da koristi Severnu morsku rutu za transport robe u saradnji sa Rusijom, čime testira nove pravce koji bi mogli zameniti tradicionalne rute kroz Južnokinesko more, Suecki kanal i Indijski okean. Kinesko interesovanje nije samo ekonomsko — saradnja sa Rusijom u domenu vojnih vežbi u Arktiku sve više zabrinjava zapadne analitičare koji taj proces vide kao pokušaj formiranja novog bezbednosnog poretka u regionu.

Arktik se ubrzano transformiše u prostor koji reflektuje promene globalnog poretka. Umesto da bude percipiran kao zajedničko dobro i prostor međunarodne saradnje, on sve više poprima odlike geopolitičkog fronta. Rusija koristi geografsku i vojnu nadmoć da izgradi sistem kontrole nad resursima i trgovačkim rutama, Kina koristi tehnološku i finansijsku moć da stekne prisustvo bez teritorijalnog osnova, dok SAD pokušavaju da nadoknade zaostatak kroz saveze i modernizaciju.

Ukoliko se ne razviju jasna pravila međunarodnog upravljanja Arktikom, postoji rizik da se ovaj region pretvori u novu arenu konfrontacije, sa potencijalno destabilizujućim posledicama po globalnu trgovinu, bezbednost i klimatski sistem. Arktik je ogledalo sveta koji dolazi — sveta u kojem je granica između saradnje i sukoba sve tanja, a prirodni resursi sve više određuju političke i vojne prioritete.