Kako je jedna od najlepših građevina u Beogradu postala zgrada Rektorata (a građena je s potpuno drugom namenom)

Zgrada je podignuta između 1857. i 1863. godine, po projektu češkog arhitekte Jana Nevole, u vreme kada se Beograd ubrzano transformisao u evropski grad. U trenutku završetka bila je jedna od najraskošnijih i najviših građevina u gradu, simbol novog urbanog identiteta prestonice.

Ali, iako danas deluje kao prirodno mesto za univerzitet, njena prvobitna namena bila je daleko drugačija.

Ko je bio kapetan Miša

Mihajlo Miša Anastasijević (1803–1885) bio je trgovac, brodovlasnik i jedan od najbogatijih ljudi svog vremena, ali poznat i kao "čovek širokog duha i plemenita srca". Bogatstvo je stekao trgovinom, naročito solju, a bio je i blizak saradnik kneza Miloša Obrenovića. Iako nije bio pomorac, od njega je dobio titulu "dunavskog kapetana".

Ipak, ono po čemu je ostao posebno upamćen jeste njegov filantropski rad. Pomagao je razvoj obrazovanja, štampanje knjiga na srpskom jeziku i rad kulturnih institucija.

Upravo ta kombinacija ogromnog bogatstva i snažnog osećaja za javno dobro presudno će odrediti sudbinu zgrade koja danas nosi njegovo ime.

Od dvora do "poklona otadžbini"

Kapetan Miša je zdanje prvobitno gradio kao reprezentativni dvor za svoju ćerku Saru i njenog supruga Đorđa Karađorđevića, sa ambicijom da ono postane buduća vladarska rezidencija.

Međutim, političke prilike u Srbiji su se promenile – na vlast su se vratili Obrenovići, a plan o novoj dinastičkoj rezidenciji postao je neostvariv.

Tad Miša Anastasijević donosi odluku koja će trajno obeležiti istoriju srpskog obrazovanja - još tokom izgradnje, zgrada je zaveštana otečestvu za smeštaj više kulturnih i prosvetnih ustanova tadašnje Kneževine Srbije, u nju se odmah nakon izgradnje uselila Velika škola, zatim Gimnazija, Ministarstvo prosvete, Realka, Narodna biblioteka, Narodni muzej i druge, beleži Vikipedija.

Natpis koji i danas stoji na zgradi - "Miša Anastasijević svom otečestvu" - ostaje jedan od najpoznatijih simbola zadužbinarstva u Srbiji, a zgrada je, praktično već na startu postala jezgro kulturnog i obrazovnog života Srbije 19. veka, mesto gde se formirao intelektualni sloj moderne države.

Danas u jednoj polovini zdanja nalazi se Rektorat Univerziteta u Beogradu, dok su u drugoj smešteni delovi Filološkog i Filozofskog fakulteta.

Apolon i Minerva na ulazu

Nova građevina bila je najviše zdanje Beograda i tu titulu zadržala gotovo do početka dvadesetog veka, a od starta je izazivala divljenje Beograđana, koji su je među sobom nazivali „venecijanskom palatom“.

Bogatstvo dekorativnih elemenata na fasadama, čije se poreklo može tražiti u vizantijskim, gotičkim i rano-renesansnim arhitektonskim izvorima, učinilo ju je jednom od najlepših u Beogradu, međutim, u nekim detaljima mogu se čitati i dublje poruke.

Na fasadi prema Univerzitetskom parku se, poput čuvara ulaza, nalaze skulpture "Apolon sa lirom" i "Minerva sa kopljem i štitom", koje "svojim tematskim i simboličnim značenjem aludiraju na umetničku, obrazovnu i naučnu namenu".

Obilje detalja izrađenih u terakoti i drugim industrijskim materijalima ukazuju na izuzetno bogatstvo graditelja objekta, jer su takvi materijali u vreme građenja objekta mogli samo da budu uvezeni iz inostranstva, ali kameni delovi, naročito dekorativno obrađene konzole balkona i luci kojima je uokvirena ulazna partija, izrađeni su od kamena sa teritorije Srbije.

Simbol znanja i zadužbinarstva

Kapetan Mišino zdanje nije samo arhitektonska znamenitost, ono je simbol jedne ideje. U vremenu kada su privatno bogatstvo i javni interes retko išli ruku pod ruku, Miša Anastasijević je pokazao da je moguće ostaviti trag koji nadilazi lični uspeh.

Zahvaljujući toj odluci, zgrada koja je trebalo da bude dvor postala je centar znanja, a ime njenog ktitora zauvek je povezano sa obrazovanjem i razvojem Srbije.

Možda upravo zato Kapetan Mišino zdanje i danas deluje više od istorijskog spomenika. Ono je trajni podsetnik da najveće građevine nisu one koje služe moći, već one koje služe znanju.