Govor o autonomiji Univerziteta iz 1936. koji je danas aktuelniji nego ikad: Sve o hit izložbi o Veljku Vlahoviću u Muzeju Jugoslavije

Izložba se hronološki i tematski dotiče ključnih istorijskih događaja čiji je Veljko Vlahović bio svedok i u kojima je učestvovao, kao što su studentske demonstracije tridesetih godina 20. veka, Španski građanski rat i Drugi svetski rat, zatim njegovog društvenog i političkog angažmana u posleratnoj Jugoslaviji, a istovremeno mapira i sferu njegovog privatnog prostora i života, u meri u kojoj je to odredilo njegov politički put. Naziv izložbe inspirisan je periodom Drugog svetskog rata kad je Vlahović u Moskvi bio urednik Radija Slobodna Jugoslavija, koji je emitovao program na srpskohrvatskom, slovenačkom, makedonskom i nekoliko evropskih jezika.

Uz vrednu građu iz legata Veljka Vlahovića, koji se čuva u Narodnom muzeju Crne Gore, ovom prilikom biće izloženi i predmeti iz zbirki Muzeja Jugoslavije, Arhiva Jugoslavije i Radio Beograda. Kroz arhivsku građu, lične predmete, fotografije, audio-zapise i umetničke radove, publika će imati priliku da se upozna sa intrigantnom životnom pričom revolucionara, borca internacionalnih brigada i istaknutog političkog radnika socijalističke Jugoslavije.

Ova izložba je prilagođena verzija postavke „Na strani pravde i slobode: legat Veljka Vlahovića“, realizovane 2018. godine u Narodnom muzeju Crne Gore na Cetinju, čije su autorke kustoskinje Božena Miljić i Ljiljana Karadžić. Uz intervenciju kustoskinja Muzeja Jugoslavije Dušice Stojanović i Ljubice Vlahović, koncept izložbe je donekle izmenjen, a sadržaj dodatno obogaćen.

Na pitanje zašto baš Veljko Vlahović i zašto baš danas u razgovoru za “Novu” kustoskinje Božena Miljić i Ljiljana Karadžić pričaju da se ove 2025. obeležava 80 godina od pobede u Drugom svetskom ratu, kao i pola veka od smrti Veljka Vlahovića.

- Vlahović je odigrao ključnu ulogu u Drugom svetskom ratu u medijskoj sferi kada je u Moskvi uređivao radio-stanicu Slobodna Jugoslavija, koja je na nekoliko svetskih jezika i na svim jugoslovenskim jezicima izveštavala o stanju na frontu u Jugoslaviji, ali i o dešavanjima u Evropi i svetu. Poznat je i njegov angažman u studentskim danima sredinom tridesetih godina 20. veka, kada je bio predsednik Akcionog odbora stručnih studentskih udruženja, kao i njegovi pregovori sa studentima u protestu 1968. godine, kada je u drugoj ulozi, u ulozi funkcionera SKJ izašao među studente i razgovarao sa njima o njihovim zahtevima i demonstracijama.

Vlahović je bio deo možda prve generacije studenata koja je izašla na ulice i to 30-ih godina. Kako su te demonstracije izgledale iz njegovog ugla?

- Jedan od prvih većih studentskih i radničkih protesta je u Beogradu održan 1903. godine, kada je od oko 70.000 stanovnika Beograda njih 5.000 učestvovalo na protestu. Jedan od studentskih vođa tih protesta bio je Dimitrije Tucović.

Tridesete godine 20. veka su bile burne - Jugoslavija se suočavala sa mnogim izazovima iznutra i spolja. Zanimljivo je da smo u istraživanju naišli na Vlahovićev crkveni kalendar za 1929. godinu u kom je prvi unos 6. januara o uvođenju diktature. Vlahović je tada imao svega 15 godina, a već je beležio i analizirao dešavanja u društvu.

On je bio vrlo produktivan autor i hroničar svog vremena. Objavljeni su njegovi sabrani radovi u sedam knjiga u kojima se može pročitati o njegovim promišljanjima u vreme protesta 30-ih, ali i njegova sećanja na to vreme kasnije, kada je već formirani teoretičar i revolucionar. Često piše o zajedničkim ciljevima naprednog studentskog pokreta i radničkog pokreta.

Šta današnji studenti u Beogradu (gde su ustali protiv korupcije) i u SAD (gde su ustali u odbranu Palestine) mogu da nauče od mladog Veljka?

- Ako sagledamo istoriju studentskih pokreta i aktivizma i kod nas, i širom sveta videćemo da su vrednosti koje se artikulišu na studentskim protestima uglavnom slične: borba za pravednije društvo, dostojanstvo i slobodu. Imajući to u vidu, a i biografiju Veljka Vlahovića, koji je, kao mladi član SKOJ-a i KPJ, bio jedan od vođa studentskih demonstracija, jedan od desetina jugoslovenskih studenata koji su se borili na strani republike u Španskom građanskom ratu, u kom je teško povređen, koji je bio angažovan u borbi protiv fašizma i u Drugom svetskom ratu, možemo doći da zaključka da studenti, ali i drugi građani, mogu od prekaljenog revolucionara i teoretičara da nauče dosta toga - a pre svega kritičko mišljenje i oštrinu koje je Vlahović zadržao i onda kada je postao deo vlasti.

Poznato je njegovo pismo studentima Beogradskog univerziteta. Može li pismo da se vidi na izložbi? Zanimljivo je da je tada stao na stranu studenata i dobio batine od policije. Možete li da zamislite nešto slično danas?

- Govor o autonomiji Univerziteta koji je Vlahović održao na studentskim protestima 1936. je sačuvan i čuva se u Legatu Veljka Vlahovića u Narodnom muzeju Crne Gore, a moguće ga je videti na izložbi “Veljko Vlahović - glas slobodne Jugoslavije”.

Sukoba sa policijom je bilo i na studentskim protestima tridesetih godina 20. veka, ali i na studentskim demonstracijama 1968, kada je Vlahović zajedno sa još nekim funkcionerima tadašnje vlasti otišao da razgovara sa studentima. Tada su policajci koristili preteranu silu nad svim okupljenim, uključujući Vlahovića i tadašnjeg predsednika Skupštine SR Srbije Miloša Minića. Prekomerna upotreba sile policije je uvek zamisliva, ali bi bilo dobro da takva dešavanja ostanu u istorijskim zapisima i muzejskim postavkama.

Kada ste istraživali njegov privatni život, šta vam je bilo najzanimljivije?

- Posebno je zanimljivo poreklo Veljka Vlahovića. Njegov otac je bio Milinko Vlahović (1881-1930), kapetan crnogorske vojske, komandant Rovačkog bataljona u Mojkovačkoj bici, vojvoda Topličkog ustanka i potpukovnik Jugoslovenske vojske. S majčine strane, deda mu je bio Bećo Zuletin, nosilac Krsta Sv. Đorđa, najvišeg ruskog odlikovanja. Kontinuitet slobodarskih težnji naroda na ovim prostorima je i te kako vidljiv na primeru Vlahovićeve porodice.

Pored toga, zanimljiv je njegov odnos prema Španskom građanskom ratu i njegova razmišljanja o istom. Deluje da je Španija dosta uticala na njega, da je svoj život delio na pre i posle Španije - na njega je ona uticala i fizički, jer je u bici na Harami ostao bez noge, ali i na izgradnju njegovog karaktera i promišljanja.

Zašto narandžasta boja?

- Za vizuelni identitet izložbe zaslužan je umetnički direktor Muzeja Jugoslavije Mane Radmanović. On je odabrao nijansu iz spektra crvene boje, koja nije uobičajena crvena na koju smo navikli u ikonografiji iz vremena socijalističke Jugoslavije, već je osvežena, otvorenija, komunicira sa savremenim trenutkom. Ovo je prva biografska izložba u Muzeju Jugoslavije. I iako je gostujuća iz Narodnog muzeja Crne Gore, bila je poseban izazov za postavljanje u Muzeju Jugoslavije. Ova izložba nam kroz biografiju istorijske ličnosti daje mogućnost da sagledamo razne nijanse istorijskih dešavanja, turbulentnih društvenih zbivanja za koja znamo iz knjiga i posrednih izvora, a kada se ta dešavanja prelamaju kroz biografiju jednog čoveka, nude specifičnu, ličnu vizuru, komunikativnija su i daju jednu svežiju perspektivu. Iz te perspektive možemo čitati i tu svežiju nijansu crvene.

Pokloni za Vlahovića

Šta simbolizuju figurice na izložbi?

- Vlahović je u socijalističkoj Jugoslaviji obavljao razne diplomatske poslove, te je tako bio u kontaktu sa različitim političkim predstavnicima različitih kultura. Na diplomatskim putovanjima je dobijao poklone, a neke od njih je moguće videti na izložbi “Veljko Vlahović - glas slobodne Jugoslavije”.