Sve o najdramatičnijim izborima u Mađarskoj: Orbanov režim menjao sistem glasanja da pogoduje Fidesu, da li će mu to pomoći? Tri su moguća ishoda

Reč je o Peteru Mađaru, bivšem kadru vladajuće stranke Fides, koji je u kratkom roku izrastao u lidera opozicije i, prema većini anketa, ulazi u izbornu trku sa realnim šansama da pobedi.

Šta je ulog

Iako po veličini i ekonomskoj snazi nije među vodećim članicama EU, Mađarska pod Orbanom igra ulogu daleko veću od svog formalnog značaja. Tokom protekle decenije i po, premijer je izgradio sistem koji sam naziva „neliberalnom demokratijom“, uz snažnu centralizaciju moći.

U tom procesu, pravosuđe je izgubilo deo nezavisnosti, veliki deo medija došao je pod direktan ili indirektan uticaj vlasti, a politički prostor dodatno je sužen. Istovremeno, Orban je postao jedan od najglasnijih kritičara Brisela, ulazeći u česte sukobe sa EU oko vladavine prava, migracija, prava manjina i odnosa prema Rusiji.

Zbog tih sporova, Mađarskoj su zamrznuta značajna evropska sredstva, dok Orban nastavlja da održava bliske veze sa Moskvom, čak i nakon ruske invazije na Ukrajinu.

Zato se izbori u Mađarskoj posmatraju kao svojevrsni referendum o pravcu zemlje, ali i kao test snage evropskog političkog poretka.

Orban protiv Mađara

Viktor Orban u kampanju ulazi sa jasno profilisanom porukom: birači, kako tvrdi, biraju između „mira i rata“. Njegova strategija zasniva se na predstavljanju Mađarske kao „ostrva stabilnosti“, koje bi moglo biti ugroženo dolaskom opozicije na vlast.

Sa druge strane, Peter Mađar pokušava da ponudi drugačiju viziju, borbu protiv korupcije, obnovu institucija i približavanje Evropskoj uniji. Njegov pokret Tisa već je pokazao političku snagu na evropskim izborima 2024. godine, kada je osvojio oko 30 odsto glasova.

Ipak, ono što ga izdvaja jeste njegova prošlost. Mađar nije došao „spolja“, već iz samog srca sistema. Kao bivši član Fidesa i deo političkog establišmenta, on poznaje mehanizme vlasti iznutra, što mu, prema ocenama analitičara, daje posebnu prednost u borbi protiv Orbana.

Sistem krojen za vlast

Izborni sistem u Mađarskoj dodatno komplikuje situaciju. Parlament broji 199 poslanika – 106 se bira u jednomandatnim izbornim jedinicama, dok se preostalih 93 mandata raspodeljuju proporcionalno.

Tokom godina, pravila su menjana tako da favorizuju Fides. Izborne jedinice su neravnomerno raspoređene, što znači da glas u pojedinim regionima vredi više nego u drugima. Uz to, olakšano je glasanje Mađara iz inostranstva, koji u velikoj meri podržavaju vlast.

Zbog toga opozicija mora da ostvari značajno veću ukupnu podršku kako bi osvojila parlamentarnu većinu, što dodatno povećava neizvesnost ishoda.

Lekcije iz poraza

Izbori 2022. godine pokazali su koliko je teško srušiti Orbana. Tada je opozicija pokušala da nastupi jedinstveno, ali je doživela težak poraz.

Peter Mađar je iz tog iskustva izvukao ključne pouke. Umesto široke, ali neujednačene koalicije, odlučio je da centralizuje političku scenu oko jednog pokreta. Prakticno je marginalizovao stare opozicione stranke i nametnuo se kao jedina realna alternativa.

Istovremeno, pažljivo kontroliše komunikaciju. Njegove poruke su disciplinovane, ponavljaju se na svakom skupu i prilagođene su širokom biračkom telu. Za razliku od prethodnih opozicionih kandidata, izbegava teme koje bi mogle biti politički rizične, posebno pitanje Ukrajine i rata.

Takav pristup donosi rezultate, ali i kritike. Protivnici ga optužuju za autoritarni stil vođenja i populizam, dok ga pristalice vide kao političara koji konačno igra „po pravilima igre“ koje je postavio Fides.

Ko vodi i šta odlučuje

Prema većini anketa, Mađar ima blagu prednost u odnosu na Fides, ali razlika nije dovoljno velika da garantuje pobedu. Poseban problem predstavlja veliki broj neodlučnih birača, koji bi mogli presudno da utiču na rezultat.

Podrška je jasno podeljena: Fides dominira među starijim biračima i u ruralnim sredinama, dok Tisa ima prednost među mlađima i u gradovima.

Očekuje se i izuzetno visoka izlaznost, što dodatno povećava neizvesnost.

Tri moguća ishoda

Analitičari najčešće pominju tri scenarija. Prvi je pobeda Mađara koju Orban prihvata, što bi otvorilo prostor za postepenu promenu političkog kursa zemlje i poboljšanje odnosa sa EU.

Drugi scenario je tesna pobeda opozicije koju Orban osporava, što bi moglo izazvati ozbiljnu političku krizu bez presedana u Evropskoj uniji.

Treći, i dalje realan ishod, jeste još jedna pobeda Fidesa, nakon koje bi Orban verovatno dodatno učvrstio vlast i produbio sukob sa Briselom.

Više od izbora

Bez obzira na ishod, jasno je da izbori u Mađarskoj prevazilaze nacionalne okvire. Oni će pokazati da li je moguće smeniti lidera koji je godinama gradio snažan i centralizovan politički sistem i kakve posledice takva promena može imati po Evropu.

Mađarska se tako nalazi na raskršću: između kontinuiteta i promene, između stabilnosti postojećeg sistema i rizika koji donosi njegov mogući pad.

A odgovor na pitanje da li će Viktor Orban ostati na vlasti ili će ga srušiti čovek iz njegovih redova, znaće se već 12. aprila.