Preslatko sunce Ade Bojane: "Kaliban", knjiga koju ne smete propustiti

Anđela Bulajić, "Kaliban", Raštan izdavaštvo 2025.

"Razmazana krv na nebu, rasprsnut pupoljak ljubičice, mješavina sokova mandarine i pomorandže, dosut šećer u već slatko voće i na kraju pad posle veličanstvene borbe, pobjeda mora koje guta sunce da ga uspava i pruži mu konačište, sve dok ga sjutra opet ne ispljune". Krv, cveće, i preslatko voće koje poraženo sunce ostavlja za sobom dok tone - definitivno se ovde ne radi o razglednici sa letovanja.

Crnogorska pesnikinja Anđela Bulajić svoj prvi roman smešta na prostor Ade Bojane, gde se sudaraju divlja priroda i nasilnička kultivacija divljine u svrhe turizma. Hedonizam i konzumerizam ocvale srednje klase sa istoka Evrope temelje se na prekarnom radu sobarica, šankera i majstora koji održavaju odmaralište u funkciji - žabama, gušterima i zmijama uprkos. Asja je tek jedna od radnica u eksploatorskom lancu koja vrelinu i umor gasi pivom i rakijom. Ona je obična mlada žena kojoj je data nesvakidašnja misija: susret sa čuvarom okrnjenog ostrvskog raja.

Teme zle i banalne eksploatacije radne snage (poglavito ženske) - teme suočene sa vizijom simboličke opomene o uništavanju prirode - navode na pomisao da je pred nama prvi crnogorski ekofeministički roman. Ugrožene i unižene prirodne lepote postaju tema jednog košmarnog sastava na temu letnjeg raspusta, sastava koji ispisuje mlada i sumorna nadničarka. Primat prirode je tako snažan da će Asja i kao junakinja i kao naratorka ostati u potpunoj senci: o njoj ne saznajemo gotovo ništa. Faktografija je irelevantna pred primatom prirode.

A priroda je sve. Teoretičar Timoti Morton nju definiše kao "transcendentalni pojam pod maskom materijalnog". Ekokritika kao teorijska misao o odnosu prirode i književnosti uvodi i tezu da je priroda normativna sila. Na to nas podseća i sama praksa našeg svakodnevnog govora. Sve što je suprotno zamišljenoj normi, mi ćemo automatski da opišemo kao - neprirodno.

Ekokritika proučava poremećaje ravnoteže u odnosima čoveka i prirode, a pitanja moralne i ekonomske krize proizlaze iz slike disfunkcionalne zajednice. Anđela Bulajić ne beži od korisne patetike kada Adu Bojanu opisuje kao ostrvo "učvršćeno uz korijene Majke Zemlje, nahranjeno Gejinim mlijekom, oprano u čistoj vodi": to ostrvo „disalo je kao novorođenče nesvjesno svog postojanja“. Ovakvi opisi opravdavaju spori ritam ispovesti i nagoveštavaju vatromet finala.

Poremećena ekološka ravnoteža postaje organski deo slike socijalnih odnosa gde se žene i muškarci dele na moćne i potlačene - ali, dele se i na one koji žive u skladu sa zakonima okruženja i na one koji se o te zakone oglušuju. U skladu sa ekokritičkim pristupom, Anđela Bulajić usredsređuje se na analizu ljudskog u prirodi, ali i na čuvanje prirode u ljudskom: očuvanje prirode postaje tajna posvećenih, onih izabranih da se sretnu sa kalibanom, sa zaštitnikom i vladarom ostrva, sa sinom Zemlje i Mora koji i jeste i nije čovek. Kaliban prirodu čuva koliko može, ali se i razdraganim turistima koji vino piju iz izdubljene paprike prilagodio kao ljudskoj zajednici ipak stopljenoj sa tajnom prirode - makar toliko da shvati šta znači postojati u čistoj sadašnjosti.