„Zidanje Skadra“ na evrovizijskoj sceni: Albanski nastup nastao po motivima srpske narodne pesme?

Pesma „Zjerm“, u izvođenju Beatriče Gjerđi i muzičara Kole Lace, inspirisana je drevnom legendom o Rozafi, a kroz umetnički izraz evocira jedan od najpotresnijih i najuniverzalnijih motiva balkanskog usmenog predanja — žrtvu žene uzidane u temelje.

Ova simbolika, iako duboko ukorenjena u albanskom folkloru, zapravo ima svoje ogledalo u srpskoj narodnoj epskoj poeziji, i to u čuvenoj pesmi „Zidanje Skadra na Bojani“, koju je prvi zabeležio Vuk Stefanović Karadžić još 1815. godine.

U centru scenskog izraza albanske predstavnice nalazi se upečatljiv detalj — naglašena desna dojka sa crvenim safirom, koja predstavlja direktnu referencu na Rozafu, ženu koja je dobrovoljno žrtvovana kako bi grad Skadar opstao. Prema legendi, Rozafa je pristala da bude živa uzidana u temelje tvrđave, ali pod uslovom da joj ostave otvorene desnu ruku, dojku i oko — kako bi mogla videti, dojiti i milovati svoje dete.

Ova legenda gotovo u potpunosti odražava strukturu i smisao pesme „Zidanje Skadra na Bojani“, u kojoj braća Vukašin, Uglješa i Gojko Mrnjavčević pokušavaju da izgrade tvrđavu, ali im vile ruše sve što sagrade dok se ne ispuni nadzemaljski uslov — da jedna žena bude uzidana. Gojkovica, žena najmlađeg brata, nesvesna svoje sudbine dolazi s ručkom i biva uhvaćena, a potom i uzidana, dok moli da joj dojke ostanu otkrivene kako bi nahranila svoje novorođenče.

I Rozafa i Gojkovica predstavljaju arhetip žene kao temelja zajednice, one čija žrtva omogućava opstanak zdanja, naroda i porodice. To nisu samo žrtve, već figure koje simbolizuju majčinstvo, postojanost i duhovnu snagu. Obe priče svedoče o tome da se bez žrtve, naročito ženske žrtve, ne može izgraditi ništa trajno — ni grad, ni tvrđava, ni ljubav.

U tom svetlu, scenski nastup Shkodra Elektronike ne može se posmatrati samo kao estetska provokacija, već kao savremeni umetnički čin reinterpretacije kolektivne memorije Balkana. Haljina Beatriče Gjerđi ne prikazuje telo da bi šokirala, već da bi evocirala sećanje — na Rozafu, Gojkovicu, sve žene čije su žrtve postale osnova zidina, gradova i legendi.

Tvrđava Rozafa, smeštena iznad grada Skadra, jedno je od najvažnijih mesta istorijskog i mitološkog značaja u severnoj Albaniji. Potiče iz antike, a više puta je obnavljana i menjala vladare — od Mletačke republike do Osmanskog carstva. Unutar zidina tvrđave nalazi se i Crkva Svetog Stefana, koja je u jednom periodu bila pretvorena u džamiju, što dodatno oslikava kulturnu slojevitost ovog prostora.

Paralelno, pesma „Zidanje Skadra na Bojani“, koju je Karadžić poslao Jakobu Grimu 1824. godine, ostavila je snažan utisak na evropsku intelektualnu elitu tog doba. Grim ju je opisao kao „jednu od najdirljivijih pesama svih naroda i svih vremena“, dok je Gete, iako je preveo pesmu, njen duh smatrao „sujeverno varvarskim“.

Nastup albanskog dua na Evroviziji 2025. možda nije odmah razumljiv gledaocu bez konteksta, ali Balkan, čuvar usmenih predanja, zna prepoznati poruku ispod površine. Jer ova pesma i nastup ne slave smrt, već podsećaju na snagu onih koje su dale sebe za večnost — bilo da se zovu Rozafa ili Gojkovica.

I u tome leži njihova snaga. U dojci ostavljenoj izvan kamena, u pogledima između redova, u pesmi koja ne umire — već se iznova peva, sa bine, kroz kostim, u pesmi „Zjerm“.

(Tokom pisanja ovog teksta korišćen je Chat GPT)