Ostavili pet krava na udaljenom ostrvu, 130 godina kasnije naučnici su se vratili - morali su da ubiju krdo

Više od jednog veka to krdo je uspevalo da opstane u gotovo nemogućim uslovima, a kada su naučnici decenijama kasnije konačno analizirali njihov DNK, otkrili su podatke koji su potpuno promenili dosadašnje razumevanje njihovog razvoja i prilagođavanja.

Sve je počelo 1871. godine, kada je pet goveda ostavljeno na ostrvu Amsterdam, udaljenoj francuskoj teritoriji u južnom Indijskom okeanu. Ostrvo, površine svega oko 21 kvadratne milje, nalazi se približno 2.760 milja jugoistočno od Madagaskara i spada među najizolovanija mesta na planeti. Uprkos surovoj klimi i gotovo potpunoj izolaciji, mala grupa životinja uspela je da formira divlje krdo koje je opstajalo više od sto godina.

Najnovije istraživanje, objavljeno u maju 2026. godine u časopisu Molecular Biology and Evolution, rekonstruisalo je genetsku istoriju ovog neobičnog stada. Rad je predvodio genetičar Mathieu Gautier zajedno sa saradnicima iz INRAE i Univerziteta u Liježu. Naučnici su koristili sačuvane uzorke DNK prikupljene 1992. i 2006. godine, pri čemu su sekvencirali osam kompletnih genoma i dodatno genotipizirali još deset životinja.

Analiza genetskog materijala pokazala je da poreklo stada nije bilo jednostavno kako se ranije pretpostavljalo. Naučnici su otkrili dva jasno različita genetska korena. Gotovo tri četvrtine genetske osnove poticalo je od evropskih taurinskih rasa, posebno od današnjih Jersey goveda. Preostali deo imao je poreklo povezano sa zebu govedima iz regiona Indijskog okeana, životinjama prilagođenim toplijim klimatskim uslovima i srodnim populacijama sa Madagaskara i ostrva Majot.

Ovakvo mešano poreklo moglo je da bude ključ opstanka stada. Iako je početna grupa brojala samo pet životinja, istraživači smatraju da su osnivači već pre dolaska na ostrvo imali pomešano genetsko nasleđe. Pretpostavlja se da ih je na ostrvo doveo farmer po imenu Ertan i da su prethodno boravili na ostrvu Reunion. To znači da je genetska raznolikost bila veća nego što bi se očekivalo od tako male početne populacije.

Evropski deo njihovog porekla dolazio je od rasa naviknutih na hladnu, vlažnu i vetrovitu klimu, što je verovatno dodatno pomoglo opstanku na ostrvu poznatom po olujnim vetrovima, hladnoći i veoma ograničenim izvorima slatke vode. Životinje su, praktično, već bile biološki pripremljene za surove uslove koji su ih tamo čekali.

Nova genetska analiza istovremeno je srušila jednu od najpoznatijih teorija vezanih za ovo stado. Ranija studija iz 2017. godine, objavljena u časopisu Scientific Reports, tvrdila je da su goveda tokom nešto više od jednog veka prošla kroz ubrzani proces patuljastog rasta i da su se smanjila na približno tri četvrtine prvobitne veličine tela. To istraživanje, koje su vodili Roberto Roci i Mark V. Lomolino, zasnivalo se na analizi skeleta 90 odraslih životinja ubijenih krajem osamdesetih godina prošlog veka. Tada je stado predstavljeno kao redak savremeni primer takozvanog „ostrvske zakonitosti“, pojave u kojoj veliki sisari na izolovanim ostrvima evoluiraju u manje forme.

Međutim, novi genetski podaci ne podržavaju tu teoriju. Istraživači nisu pronašli jasan dokaz prirodne selekcije koja bi favorizovala smanjenje telesne veličine. Umesto toga, DNK pokazuje da su osnivači verovatno od početka bili manjih dimenzija i da su posedovali genetske karakteristike koje su omogućile brzo razmnožavanje nakon ekstremno malog početnog broja jedinki.

Krdo je tokom vremena raslo neverovatnom brzinom. Do 1952. godine brojalo je oko 2.000 životinja. Kasnije je došlo do velikog pada populacije usled bolesti, ali se stado do 1988. godine ponovo oporavilo i vratilo na približno isti broj.

Polazak od samo pet životinja značio je da je tokom generacija dolazilo do intenzivnog ukrštanja u srodstvu. Naučnici procenjuju da je nivo srodstva među jedinkama bio blizu 30 procenata, što obično povećava rizik od genetskih bolesti jer srodnici češće dele štetne mutacije. Ipak, istraživači nisu pronašli dokaze o ozbiljnom genetskom kolapsu koji bi se očekivao kod tako male početne populacije. Takođe nisu otkrili ni tragove da je prirodna selekcija eliminisala štetne genetske varijante.

Ključ opstanka, prema njihovom mišljenju, leži u tome što je period ekstremnog genetskog uskog grla bio relativno kratak. Krdo se veoma brzo proširilo, čime je smanjen gubitak genetske raznolikosti. Raniji posmatrači opisivali su životinje kao zdrave i vitalne, iako naučnici upozoravaju da su određeni skriveni genetski problemi možda ipak postojali.

U istraživanju je korišćeno sekvenciranje kompletnog genoma, metoda koja omogućava očitavanje gotovo čitavog genetskog koda životinje, umesto analize samo pojedinih delova DNK. Prema podacima MedlinePlus Genetics, takav pristup omogućava identifikaciju genetskih varijacija u bilo kom delu genoma i pruža daleko širu sliku od starijih tehnika koje su proučavale samo regione povezane sa proteinima.

Na kraju, pitanje opstanka stada pretvorilo se u sukob između očuvanja životinja i zaštite jedinstvenog ostrvskog ekosistema. Krajem osamdesetih godina stručnjaci za zaštitu prirode zaključili su da goveda predstavljaju ozbiljnu pretnju retkim autohtonim vrstama. Istraživanje Pierrea Jouventina iz 1995. godine u časopisu Biological Conservation navelo je da su životinje ugrožavale endemskog amsterdamskog albatrosa, ali i retko drvo Phylica arborea.

Zbog toga je 1987. godine podignuta ograda, a tokom naredne dve godine više od hiljadu goveda uklonjeno je sa južnog dela ostrva. Kasnije je Sporazum o očuvanju albatrosa i burnjaka potvrdio da su poslednje jedinke ubijene 2010. godine u okviru šireg programa obnove prirode, koji je uključivao i ponovno sađenje domaće vegetacije. UNESCO je 2019. godine francuske australijske teritorije na ovom području uvrstio na listu svetske baštine.

Ovo genetsko istraživanje bilo je moguće samo zahvaljujući tome što su naučnici godinama ranije sačuvali DNK uzorke 18 životinja. Prema izveštaju o istraživanju, kada je krdo konačno eliminisano nije postojao organizovan pokušaj očuvanja biološkog materijala. Upravo ti stari uzorci, analizirani modernim metodama i potpuno sekvencirani za osam jedinki, omogućili su naučnicima da više od 130 godina nakon dolaska prvih pet krava konačno otkriju kakvo je genetsko nasleđe opstalo na vetrovitom i izolovanom ostrvu Amsterdam.

Izvori / Molecular Biology and Evolution / Scientific Reports / MedlinePlus Genetics /