Hrišćanska crkva koja je tolika svetinja da muslimani imaju ključ od nje i čuvaju je: Kad su vernici čuli razlog neprijatno su se iznenadili

U ironiji koja odražava složenost odnosa unutar crkve, ključevi hrama nisu u rukama nijedne hrišćanske grupe – već ih vekovima čuvaju dve muslimanske porodice.

Nepomična lestvica – simbol nepremostivih razlika

Na simsu iznad ulaznih vrata crkve u Jerusalimu stoji jednostavna merdevina od kedrovog drveta. Odatle se ne pomera već gotovo tri veka. Kako niko ne zna ko ju je tu postavio, ne postoji saglasnost ni o tome ko bi imao pravo da je ukloni. Bilo kakav pokušaj da se to učini verovatno bi izazvao trenutni sukob među hrišćanskim frakcijama, jer bi se neko sigurno osetio pogođenim. Ova „Nepomična lestvica“ postala je snažan simbol duboko ukorenjenih podela unutar hrišćanstva – i unutar same crkve.

Najsvetije mesto na svetu

Verske podele u ovom hramu su daleko značajnije nego bilo gde drugde, jer se radi o najvažnijoj crkvi u hrišćanstvu. Za vernike svih veroispovesti, ovo je najsvetije mesto na svetu. Prema predanju, upravo ovde se nalazi Golgota – mesto gde je Isus Hristos razapet. Samo nekoliko koraka dalje nalazi se i njegov grob, u kojem je, prema verovanju, bio položen nakon smrti i iz koga je vaskrsao tri dana kasnije.

Ipak, uprkos svom neprocenjivom značaju, ova crkva nema jedinstvenu upravu. Brigu o kompleksu, koji se prostire na više nivoa, deli nekoliko verskih zajednica, od kojih svaka strogo čuva svoje pravo na određene delove svetinje.

Istorija duga sedamnaest vekova

Koreni crkve sežu u četvrti vek, kada je rimski car Konstantin, nakon što je prihvatio hrišćanstvo, poslao svoju majku Jelenu u Jerusalim da pronađe mesta i predmete povezane sa životom i smrću Isusa Hrista. Prema predanju, upravo ovde je pronašla „Istinski krst“, što je shvaćeno kao znak da je ovo zaista Golgota. U blizini je identifikovano i mesto Isusove sahrane.

Na ovom lokalitetu je ranije stajao paganski hram, koji je podigao rimski car Hadrijan. Konstantin ga je dao srušiti, a na njegovom mestu je 335. godine osvećena crkva – prva koju je podigao neki rimski car.

Crkva u neprekidnoj upotrebi 1700 godina: Simbol vere i sukoba

Crkva Hristovog Vaskrsenja preživela je zemljotrese, požare, invazije i čak uništenje po dekretu. Iako današnja građevina potiče uglavnom iz vremena krstaša, hram je u neprekidnoj upotrebi skoro 1700 godina. Tokom vekova, razne hrišćanske tradicije prigrlile su ovo sveto mesto, ali su s vremenom sporovi oko vlasništva postali stalni izvor nesuglasica.

1852. godine osmanski sultan doneo je dekret kojim se upravljanje crkvom poverava Grcima pravoslavcima, Rimokatolicima i Jermenskoj apostolskoj crkvi, pri čemu su pojedini delovi zgrade dodeljeni svakoj od veroispovesti. Kasnije su i tri manje pravoslavne crkve — Koptska, Sirijska i Etiopska — dobile kontrolu nad određenim delovima kompleksa.

Podela svetinje

Najveći deo crkve pod kontrolom je Grčke pravoslavne crkve (označeno plavom bojom). Oni upravljaju Katholikonom (što je pomalo ironično), Severnim transeptom, Sedam lukova Bogorodice, malim pravoslavnim manastirom i raznim kapelama.

Rimokatolici, poznati i kao Latini (ljubičasto), nadgledaju Franjevački manastir na severnoj strani, uključujući Kapelu ukazanja i Kapelu Marije Magdalene, kao i Pećinu pronalaska krsta i mali prostor severno od Parvisa.

Jermeni (žuto) upravljaju Kapelom Svete Jelene, Kapelom Svetog Jakova i Jermenskom galerijom pored Rotonde.

Kopti (crveno) vode brigu o nekoliko kapela u blizini Rotonde, uključujući i mali aneks Edikule – samog Svetog groba.

Etiopski monasi raspoređeni su na krovu, gde upravljaju Deir al-Sultanom, Kapelom Četiri živa bića i Kapelom Svetog Mihaila (narandžasto).

Sirijska crkva (zeleno) ima najmanji deo — Kapelu Svetog Nikodima. Ipak, taj deo se nalazi veoma blizu samog Groba.

Kompromisi i sukobi: krhki status kvo

Osmanski edikt iz 1852. i dalje predstavlja osnovu za upravljanje crkvom, uz strogo održavanje statusa kvo. Detaljan skup pravila određuje ko, kada i gde sme da ide, ko čisti i popravlja koji deo zgrade i koja su područja zajednička za Grke, Latine i Jermene (ali ne i za ostale tri crkve).

Rotonda i kapela na severu smatraju se zajedničkim prostorom, kao i Parvis (dvorište na ulazu) i deo crkve sa Kamennom pomazanja, gde je, prema predanju, Isusovo telo pripremljeno za sahranu.

Međutim, neka pravila ostaju sporna, a sukobi povremeno izbijaju.

Sporovi na krovu i liturgijske tuče

Jedan od najdugotrajnijih sporova tiče se krova crkve, gde koptski monasi tvrde vlasništvo nad delom koji trenutno zauzimaju etiopski monasi. Kako bi sačuvali svoje pravo, Kopti svakodnevno smenjuju monahe koji sede na stolici na tom prostoru. Ali 2002. godine, tokom izuzetno vrućeg dana, jedan koptski monah pomerio je stolicu nekoliko centimetara u hlad. Etiopljani su to protumačili kao narušavanje statusa kvo, što je izazvalo fizički sukob u kojem je 11 monaha završilo u bolnici.

2008. godine došlo je do još jednog incidenta, ovog puta između grčkih i jermenskih monaha, zbog nesuglasica oko procedure verske procesije. Tuča je snimljena kamerama i brzo postala svetska vest.

Crkva Hristovog Vaskrsenja tako ostaje ne samo simbol vere i istorije, već i prostor u kojem se vekovima prepliću verske tenzije, geopolitičke borbe i ljudska nesloga.

Možemo li se ipak složiti?

U poslednjim godinama odnosi među crkvama deluju nešto harmoničnije, iako je razlog za to delimično i pragmatične prirode – značajni delovi građevine su u kritičnom stanju i zahtevaju hitnu obnovu. Pre osam godina tri glavne veroispovesti – katolička, grčka pravoslavna i jermenska apostolska crkva – postigle su dogovor o renoviranju Edikule, koja je bila u opasnosti od urušavanja. Dve godine kasnije, iste crkve potpisale su sporazum o restauraciji delova infrastrukture crkve, uključujući pod, temelje i kanalizaciju, uz dogovor da zajedno dele vlasništvo nad eventualnim arheološkim nalazima koji bi mogli biti otkriveni tokom radova.

Međutim, ovaj sporazum nije uključio tri manje denominacije – koptsku, sirijsku i etiopsku crkvu, koje prema pravilima statusa kvo nemaju pravo glasa u upravljanju zajedničkim prostorima.

Pokretna sudbina "Nepomične lestvice"

I tako se vraćamo na čuvenu "Nepomičnu lestvicu". Uprkos svom nadimku, pokazala se prilično pomičnom. Tokom 20. veka dva puta je ukradena, ali su je oba puta policijske snage brzo pronašle i vratile na mesto. Godine 2009, po prvi put uz saglasnost svih uključenih crkava, pomerena je kako bi se omogućilo postavljanje skela za renoviranje. Po završetku radova, vraćena je nazad, gde i danas stoji.

Ostaće tamo sve dok, kako je 1964. predložio papa Pavle VI, ne dođe do potpunog ujedinjenja hrišćanskih veroispovesti. Ili dok se, prema verovanju vernika, ne dogodi Drugi Hristov dolazak – šta god da se pre desi.

U međuvremenu, ključevi same crkve ostaće tamo gde su već vekovima – u rukama porodica Džudeh i Nusejbeh, koje, zahvaljujući svojoj muslimanskoj veri, uživaju status nepristrasnih čuvara svetinje, prihvaćenih od strane svih hrišćanskih zajednica.