"Mladi pobunjenici, heroji nevidljivosti": Zašto je studentski otpor u Srbiji osoben

U antičko doba, kao i u odjecima modernog, heroj nije bio proizvod društvenog konsenzusa, već figura neminovnog sukoba: pojedinac koji svojim delovanjem narušava ustaljeni poredak stvari. Bilo da je reč o junacima poput Ahileja ili Antigone, ili o modernim figurama revolucionara i disidenata, herojstvo se gradilo na tri ključna stuba: ličnoj odgovornosti, spremnosti na žrtvu i otvorenoj konfrontaciji sa vladajućim sistemom. Ti svetovi u kojima su izrastali heroji nisu nužno bili pravedni, ali su počivali na pretpostavci da jedan individualni čin ima moć da preusmeri tok istorije.

Ahilej u tom kontekstu nije tek ratnik iz mita, odnosno epa, niti simbol fizičke nadmoći, već kulturni obrazac. Antički mit ne razdvaja oštro pitanja vlasti, morala i samog načina postojanja, već se oni prožimaju u jedinstvenom gestu. Kada se Ahilej povlači iz Trojanskog rata, taj čin nije tek psihološka reakcija povređenog ponosa jer mu je Agamemnon oteo lepu Brisejidu, već svesna politička odluka - odbijanje da njegova hrabrost bude svedena na resurs u sistemu koji ga koristi bez smisla i priznanja. Ahilej prihvata cenu svoje odluke i upravo zato njegovo povlačenje nosi veću moralnu težinu od samog herojskog juriša.

Ova logika herojstva nastavlja da živi i u modernom dobu. Revolucionari i disidenti ne postaju heroji kroz pobedu, već kroz delovanje u uverenju da istina, pravda ili sloboda nisu prazne reči. Uprkos neizvesnom ishodu, svet je još uvek verovao da žrtva nije uzaludna - da čin, makar retroaktivno, može biti opravdan u istoriji.

Antiheroji

Dvadeseti vek, međutim, unosi duboku pukotinu u taj model. Istorija i dalje proizvodi heroje - ratnike, partizane, revolucionare sa imenom, likom i spomenicima - ali umetnost mnogo ranije počinje da nagoveštava veliku promenu.

U delima Franca Kafke, već u prvim decenijama 20. veka, pojavljuje se svet u kojem pojedinac više ne može da stigne do pozicije heroja. Njegovi junaci nisu kukavice, već figure strukturalne nemoći. Junaci Albera Kamija, koji dolaze nakon iskustva masovnih ratova i ideološke zloupotrebe herojstva u drugoj polovini 20. veka, već znaju da nijedna žrtva nije nevina i da se pobuna lako pretvara u novu formu nasilja.

Tako se rađa antiheroj - ne kao puka negacija heroja, već kao umetnička dijagnoza sveta koji počinje da sumnja u samu mogućnost herojskog čina. Ipak, antiheroj nije konačno stanje: on sve razobličava, ali ništa ne gradi.

Heroj ne sme biti vidljiv

Ako izađemo iz okvira književnosti i stupimo u savremeni svet, videćemo da su klasični heroji, pa i antiheroji, zaista nestali, ali su se umesto njih pojavili heroji nevidljivosti, što pokazuju brojni primeri protesta Generacije Z širom sveta, o čemu naročito intenzivno svedoče ogromne žrtve krajem 2025. i početkom 2026. godine u Iranu. Ova promena naročito se odrazila tokom 2025. godine i nastavila 2026. u Srbiji, tokom jedinstvenih građanskih i studentskih protesta. Pod "nevidljivošću" se u ovom kontekstu ne podrazumeva puka anonimnost, već specifičan društveni odnos prema individualnom činu hrabrosti. Nevidljivost ovde označava stanje u kojem etički čin ne dobija javnu, simboličku vrednost ni političku prepoznatljivost.

Nevidljivost tokom najnovijih protesta u Srbiji ima dvostruku prirodu: nametnutu nevidljivost - delovanje vladajućih struktura kroz represiju, cenzuru, kontrolu medija, kriminalizaciju otpora i njegovu administrativnu fragmentaciju; i izabranu nevidljivost, kao strategiju subjekata koji odbijaju da svoj čin prevedu u formu javnog priznanja. U oba slučaja, nevidljivost ne znači odsustvo delovanja, već odsustvo njegove simboličke valorizacije. Upravo u tom prostoru nastaje novi oblik herojstva mladih pobunjenika: njihov etički čin postoji bez nagrade i bez istorijske garancije.

Na srpskoj političkoj sceni sukobila su se, dakle, dva vida nevidljivosti: ona nametnuta, koju sprovodi vlast, i ona izabrana, koju oličava pobunjena populacija mladih ljudi, pre svega studentkinja i studenata. Jedan od delikatnijih i jezovitijih primera nametnute nevidljivosti predstavljaju slučajevi poput Nikoline Sinđelić, Vladimira Đorđevića ili Bogdana Jovičića, koji sažimaju dijabolične aspekte mehanizma nametnute nevidljivosti. Student Jovičić je uhapšen 2025. godine nakon protesta u Novom Sadu i doveden u pratnji policije, vezan lancima, u poslednjim minutima, na sahranu svoga oca, koji je preminuo dok je mladić boravio u zatvoru. Nakon hapšenja, njegov postupak nije dobio status javnog političkog pitanja, već je sveden na pravni slučaj. Dovođenje na sahranu oca pod merama policijskog nadzora izazvalo je javnu reakciju, ali taj trenutak vidljivosti nije prerastao u trajnu simboličku artikulaciju nepravde. Naprotiv, slučaj je brzo apsorbovan u pravne procedure i medijske obrade koji mu oduzimaju istorijsku i etičku težinu, dok je sam Jovičić odbio da se javno oglašava. Ovde nevidljivost ne znači da se za slučaj "ne zna", već da on ne sme da postane orijentir za kolektivnu moralnu procenu. Represija više nije samo fizička, već i simbolička: ona ne eliminiše telo, već i smisao etičkog čina otpora.

Slučaj Bogdana Jovičića i srodnih primera mladih ljudi koji su delovali u ime etike pravde za žrtve stradale ispod nadstrešnice, kao i zbog nepoštovanja osnovnih načela prava, zakona i ljudskog dostojanstva, čini ih herojima nevidljivosti ne zato što su privođeni, zlostavljani ili ponižavani, već zbog prethodnog izbora koji su napravili. U društvu u kojem se političko delovanje svelo na bezbolne oportunističke stavove i kontrolisane simboličke gestove, mladi protestanti su u političku arenu uneli stvarne uloge: vreme koje se ne može vratiti, telo koje trpi posledice, ličnu slobodu, traume i strahove. Dok jedan deo društva i dalje ostaje i opstaje u prostoru kontrolisanog političkog neslaganja - u kojem se može reći sve, ali ne mora izgubiti ništa - figure stvarnog otpora prihvataju asimetriju rizika u kojoj je moguće izgubiti sve.

U poretku u kojem je svako javno priznanje postalo sredstvo kontrole i kooptacije, ono nužno podrazumeva i gubitak autonomije onoga ko priznanje vladajućih struktura prihvati. Studentski otpor 2025/2026 je osoben upravo zato što ne traži da bude nagrađen iako su ulozi izraziti. Politička borba se ne vodi oko simbola, već oko prava na etički izbor koji ne služi ničemu drugom osim istini koju zastupa. Ako je otpor u globalnom vrlom novom svetu još moguć, onda je moguć samo u obliku u kojem on ostaje događaj bez vlasnika i bez ovlašćenih interpretatora - događaj koji, odbijajući da bude prisvojen, u središte političkog života vraća ono što je u njemu sistematski potiskivano: opšti interes, u koji se, bez garancija i bez priznanja, ulaže sve što se ima.