Izgubljeni pojedinac u savremenom svetu: Kritika novog crnogorskog filma "Crna truba"

Piše: Dejan Šapić

U odličnoj glavnoj ulozi Momčio Otašević igra Maksima, poznatog pisca koji se vraća posle 10 godina provedenih u Zagrebu u rodno selo Grahovo u Crnoj Gori povodom rešavanja pitanja porodičnog nasledstva ali i da se ponovo sretne sa bratom Nikom (Marko Janketić).

Na putu ka selu Maksim doživljava saobraćajnu nesreću i pomoć traži od brata. Dok pokušavaju da pronađu izlaz iz nerešive situacije do samog kraja filma čitavo selo slavi povratak svog uspešnog pisca. Stijović stavlja akcenat na odnos dva brata, na nerazjašnjene račune iz prošlosti, iskazivanje poverenja i požrtvovanje. Braća se susreću i imaju površne odnose s mnogobrojnim likovima koje tumače Milica Janevski, Strahinja Bubanja, Srđan Grahovac, Vasko Raičević, Gorana Dragašević, Stefan Bošković, Nemanja Dragović, Jovo Petričević, Aleksandar Gilić, Ratka Mugoša, Dejan Jovićević, Nikola Jovićević i Marko Pogačar. Ne dajući veći prostor ostatku glumačkog ansambla reditelj je fokusiran na sudbinu glavnog junaka Maksima i odnos sa bratom Nikom.

Odlazak iz manjih mesta u velike gradove Stijović prikazuje dvolično. Uspešnom crnogorskom piscu Maksimu svi se dive na udobnom životu u gradu kad se posle dugo vremena vrati u rodno mesto. Ali on je ispunjen prazninom i oseća nelagodu prema malim, nerazvijenim mestima odakle je i sam potekao.

Većim delom film je sniman iz ruke, a sjajna i „nemirna“ kamera direktora fotografije Dušana Grubina pokušava da dočara unutrašnju borbu junaka suočenog s nerešivom situacijom u kojoj se našao. Ekspresionistčki izrazi lica glavnih glumaca vraćaju nas u eru nemačkog nemog filma nalik onima Fridriha Murnaua ili Frica Langa koji istražuju psihološka stanja aktera. Kada se svemu dodaju idilični seoski predeli u kojima je film sniman dobija se autentičnost u konfuziji obuzetog junaka.

Stijovićevi junaci su napeti, prepuni teskobe u iščekivanju nepoznatog ishoda. „Izlaz“ nalaze u folklornom ispijanju rakije i veselju u svakoj prilici. Upravo slatkorečivost u dijalozima aktera i veselje natopljeno alkoholom pojačava teskobu junaka i vodi do konačnog razrešenja.

Dobili smo odličan žanrovski film koji se bavi sudbinom pojedinca i odnosom sa okolinom u kojoj je odrastao. I reditelj Stijović istakao je uoči svetske premijere pre dva meseca na Biškek internacionalnom film festivalu u Kirgistanu da je napravio „priču o odnosu dva brata, patrijarhalnim obrascima i savremenom čoveku“. Pokazalo se da je priča univerzalna, razumljiva i dobro prihvaćena na dalekim meridijanima, a regionalna premijera je večeras na Pulskom festivalu.

Stijovićev film je deo novog talasa crnogorskog filma koji je počeo da se rađa stihijski poslednjih nekoliko godina. Pored „Crne trube“, tu su i “15 i po” Milivoja Miše Obradovića i „Supermarket“ Nemanje Bečanovića. U sva tri ostvarenja u centru priče se nalazi pojedinac izgubljen u svetu koji ga okružuje. Zbunjen je i neodlučan kako da nastavi dalje. Svakog od tri pomenuta autora karakteriše osobeni filmski jezik i autentični senzibilitet. Ako bismo ih gledali jedan za drugim, možemo ih slobodno tretirati kao triptih.

Tu je i komedija „Živi i zdravi“ Ivana Marinovića, jedan od najgledanijih crnogorskih filmova poslednjih godina koji se poigrava mentalitetom, običajima i predrasudama u najboljoj tradiciji čuvenog Živka Nikolića. Kontrapukt Marinoviću i potpuno dručije tumačenje istorije i odnosa sa tradicijom jeste „Otapanje vladara“ Ivana Salatića, meditativno putovanje o pesniku Morlaku iz 19. veka koji se referiše na Njegoša. Negde između ova dva pristupa (Stijović, Obradović, Bečanović) koji tretiraju lično i onog Marinovića i Salatića, koji su više usredsređeni na kolektivno, nalazi se „Sirin“ Senada Šahmanovića o ženi koja se posle dvadeset godina vraća u zemlju porekla radi regulisanja nasledstva.

Na sličan način je nastao i novi talas u rumunskom filmu pre 20 godina, stihijski, bez žanrovske klasifikacije i tematskih određenja, ili uklapanja u bilo kakve šablone. Reditelji su međusobno sarađivali, svako je radio ono što je želeo i posle velikog odjeka na svetskim festivalima izrodila se potpuno nova i prepoznatljiva kinematografija koja je već ušla u istoriju filma 21. veka. Film "Smrt gospodina Lazareskua" koji potpisuje Kristi Puiu iz 2005. na neki način je povukao sa sobom i druge autore. Tu su: Tudor Đurđu, Kristijan Munđu, Radu Žude, Kornelij Porumboj, Radu Muntean... Podsetimo, Munđu je nedavno dobio Zlatnu palmu u Kanu za „Fjord“.

Poređenje s Rumunijom nije slučajno. Upravo je njihov specifičan mentalitet, smisao za humor, odnos prema tradiciji i običajima, zatim nezaobilazna tranzicija kroz koju su prolazili kao zemlja stvaraju moguću vezu s crnogorskom kinematografijom i potencijalnim putem uspeha kojim će nastaviti da se razvija sa novim autorskim glasovima i pristupima.