Naučnica Ivana Nikolić videla pukotine na "radiokativnoj grobnici" i upozorava svet: "Ovo što vidite je tempirana bomba u okeanu"

Nakon detonacije na ostrvu Runit u Maršalskim ostrvima, vojska je krater zatrpala kontaminiranim zemljištem i otpadom, stvarajući svojevrsnu „grobnicu“ nuklearnog otpada koja je danas poznata kao Runit kupola.

Gotovo 50 godina nakon izgradnje, stručnjaci upozoravaju da pukotine u betonskom poklopcu ovog radioaktivnog odlagališta pokazuju koliko je lokacija ranjiva na porast nivoa mora koji sve više ugrožava obale ovog uskog ostrva.

Kupola prečnika 115 metara, izgrađena između 1977. i 1980. godine u okviru vojnih akcija sanacije, nalazi se iznad više od 120.000 tona materijala kontaminiranog američkim nuklearnim testiranjima širom atola Enewetak, uključujući i smrtonosne količine plutonijuma.

Ova struktura prvobitno je bila zamišljena kao privremeno rešenje za zadržavanje otpada nastalog tokom testiranja, od kojih su neka bila i do hiljadu puta snažnija od bombi bačenih na Hirošimu i Nagasaki.

Međutim, od njenog nastanka, podzemne vode su počele da prodiru u krater koji nema zaštitnu podlogu, a ispod se nalazi porozni koralni sediment. To je zasad glavni izvor curenja, ali postoji bojazan da delovi kupole koji bi trebalo da budu iznad nivoa mora uskoro više neće ostati suvi.

Nakon opsežnog izveštaja Los Angeles Timesa 2020. godine, stručnjak za radioaktivnost mora iz Instituta Woods Hole, Ken Buesseler, izjavio je da su curenja iz Runit kupole za sada „relativno mala“.

„Dokle god plutonijum ostaje ispod kupole, neće predstavljati značajan novi izvor radijacije u Tihom okeanu“, rekao je Buesseler.

Ipak, upozorio je da mnogo toga zavisi od budućeg porasta nivoa mora, kao i od uticaja oluja i sezonskih plima na kretanje vode kroz strukturu.

„Za sada je to mali izvor, ali potrebno je redovno praćenje kako bismo razumeli šta se dešava i kako bi podaci bili dostupni lokalnim zajednicama“, dodao je.

Hemičarka sa Univerziteta Kolumbija, Ivana Nikolić-Hjuz, koja godinama istražuje posledice nuklearnih testiranja na Maršalskim ostrvima, izjavila je da je lično videla pukotine na kupoli tokom uzorkovanja tla 2018. godine.

U njenim istraživanjima zabeleženi su povišeni nivoi radijacije i značajne količine pet različitih radionuklida u zemljištu izvan kupole.

To može ukazivati na curenje iz nuklearne „grobnice“, ali i na haotične metode sanacije, tokom kojih je deo otpada jednostavno odlagan u laguni.

U svakom slučaju, prisustvo plutonijuma 239, izuzetno opasne supstance koja ostaje radioaktivna više od 24.000 godina, izaziva ozbiljnu zabrinutost, posebno u kontekstu klimatskih promena i rasta nivoa mora.

„S obzirom na to da nivo mora raste i da su oluje sve intenzivnije, postoji realna opasnost da integritet kupole bude ugrožen“, upozorila je Nikolić-Hjuz.

Ostrvo Runit nalazi se na oko 32 kilometra od naseljenih područja, a lokalno stanovništvo koristi okolnu lagunu, što potencijalno može imati razorne posledice.

Američka Nacionalna laboratorija Pacific Northwest sprovela je 2024. godine istraživanje koje je pokazalo da će olujni talasi i postepeni rast nivoa mora biti ključni faktori u širenju radioaktivnih materijala po atolu.

Veći deo ostrva Runit nalazi se svega dva metra iznad nivoa mora, što dodatno povećava rizik. Kažu da je ovo mesto kao tempirana bomba.

Iz vazduha je lako zamisliti kakav bi efekat imao porast nivoa mora od samo jednog metra, što je scenario koji naučnici predviđaju za Maršalska ostrva do 2100. godine.

Nikolić-Hjuz i njen kolega Hart Rapaport ranije su pozvali Sjedinjene Američke Države da preuzmu odgovornost za adekvatno zbrinjavanje nuklearnog otpada, kako bi se obezbedila sigurnija budućnost za stanovnike ovog regiona.

Specijalna izvestiteljka Ujedinjenih nacija Paula Gaviria Betankur još 2024. godine upozorila je da su posledice nuklearnih testiranja i vojne okupacije već dovele do raseljavanja stotina ljudi, dok klimatske promene prete da raseli još hiljade.

Ivana Nikolić Hjuz

Dr Ivana Nikolić Hjuz je naučnica, edukatorka i antinuklearna aktivistkinja srpskog porekla, koja obavlja funkciju predsednice Fondacije za mir u nuklearnom dobu i radi kao viši predavač hemije na Univerzitetu Kolumbija. Rođena i odrasla u Jugoslaviji, preselila se u Sjedinjene Američke Države 1994. godine, a kasnije je svoj rad usmerila na nuklearno razoružanje i radiološku bezbednost.