Dunav u vrtlogu istorije: Prikaz romana "Kal juga"

Piše: Mladen Jakovljević

Mladen Milosavljević, "Kal juga", Laguna, 2025

Radnja jednog toka počinje 16. avgusta 1967. godine, u vreme velikih arheoloških otkrića na lokalitetu Lepenski Vir, dok drugi počinje 16. avgusta 1717. tokom opsade Beograda.

U središtu romana je Dunav kao geografsko i simboličko čvorište: granica svetova, tačka susreta i poprište sukoba, ali i prostor u kojem deluju sile starije od poznate istorije. Virovi - Lepenski, dunavski i istorijski - izrastaju u ključnu metaforu: istorija nije pravolinijski tok nego vrtlog, u kojem istina može potonuti, ali i iz njega ponovo izroniti.

Roman uspostavlja kontinuitet između praistorijskih kultura Lepenskog Vira, rimskog nasleđa, osmanskog i habzburškog perioda, ali i savremenog doba. Prostor oko Dunava, na mestu potopljenog Donjeg Milanovca i beogradskih laguma, slojevito je tlo u kojem se lične priče, od austrijskog službenika Frombalda do studenta arheologije Mijata, ukrštaju sa velikim istorijskim događajima. Kako roman sugeriše, nekoliko metara hoda po zemlji možda je kratak put, ali ukoliko se krene u dubinu, prelaze se hiljade godina. Naizgled mala udaljenost između dva otkrića, kamene figure u zemlji i dnevnika austrijskog činovnika, razotkriva skrivene veze između epoha. Značajno je naglasiti da Mladen Milosavljević istoriju ne tretira kao stabilan niz činjenica, nego kao priču podložnu novim tumačenjima i mitologizaciji. U tom smislu, kao delo istorijske fantastike, "Kal juga" je i podsećanje na značaj kulture sećanja, a fantastični elementi ne udaljavaju čitaoca od poznate istorije, već ga suočavaju sa njenim manje vidljivim slojevima: onim što je moglo biti, ali i onim što je možda zaista postojalo izvan zvaničnih verzija događaja.

Tajnim ritualom na Dunavu, koji povezuje istorijske ličnosti poput Eugena Savojskog, Karla Aleksandra od Virtemberga i Karla VI sa srpskim hajducima, vampirima i paganskim nasleđem starijih balkanskih kultura, poznata politička i ratna istorija razlistavaju se kao površinski sloj ispod kojeg se krije dublja, mitska dimenzija. Narodna predanja i verovanja u vampire, vile, vodene duhove i druga natprirodna bića, važan su deo sveta, čime Milosavljević pokazuje da folklorna tradicija nije puki ostatak prošlosti već način na koji se istorija pamti i razume. U tom smislu, "Kal juga" može se uporediti sa sličnim nastojanjima revitalizacije mitskog nasleđa u evropskim književnostima, naročito onima koje, poput irske, svoj kulturni identitet grade upravo na spoju istorije i mita.

Motiv skrivene institucionalne istorije, oličen u odeljenju koje se bavi onostranim aspektima arheologije, uz elemente alternativne istorije, otvara i pitanje tumačenja prošlosti kao polja borbe za razumevanje sadašnjosti i oblikovanje budućnosti. Ovo je naročito značajno danas, u svetlu pokušaja krađe srpskog kulturnog nasleđa i preispisivanja istorijskih činjenica u poželjne narative u skladu sa političkim okolnostima. Potapanje Donjeg Milanovca tako postaje moćna metafora potiskivanja kolektivnog pamćenja i prepuštanja važnih činilaca identiteta zaboravu. Ipak, uprkos osećaju gubitka, ostaje kontinuitet, koji ne nagoveštavaju samo najavljeni nastavci romana. Dunav i priče koje se za njega vezuju ostaju i opstaju. Potrebno je samo pogledati u dubinu.