Čovek koji je preživeo sve avanture, eksperimente, drame i voleo do neba: Velike godine Salvadora Dalija

I kao da je bio prorok… Jer, prošlo je 37 godina od smrti španskog slikara, no Dali je sveprisutan.

Nakon što je prošle godine svet obeležavao vek nadrealizma, čiji je Salvador Dali jedan od najistaknutijih predstavnika, ponovo je umetnik, rođen 11. maja 1904. godine u katalonskom mestašcu Figerasu, u centru pažnje. I to zahvaljujući izložbi "Dalí: The Great Years, 1929-1939", koja je 16. aprila otvorena u poznatoj njujorškoj galeriji Di Donna.

Sve do 13. juna publika iz celog sveta, koja non-stop hrli u Njujork, moći će da vidi izložbu koja prati ključnu deceniju tokom koje je Salvador Dali izgradio zreo umetnički jezik ali i postao ličnost koja će skandalizovati no i opčinjavati javnost. Postavka u galeriji na Medison aveniji je najznačajnija i najveća prezentacija Dalijevog rada u Njujorku posle čak 18 godina. Jer još od izložbe u Muzeju moderne umetnosti 2008. godine nije organizovana niti jedna ovako sveobuhvatna postavka Dalijevog opusa u tom gradu.

Postavka "Dalí: The Great Years, 1929-1939" (Dali: Velike godine, 1929–1939) okuplja slike, radove na papiru i skulpture iz najvećih privatnih i javnih kolekcija. Dela su u Njujork stigla iz Muzeja Salvadora Dalija u Sankt Peterburgu, pa iz istoimenog na Floridi, potom iz Umetničkog instituta u Čikagu, te Muzeja moderne umetnosti u San Francisku, kao i iz Muzej umetnosti u Filadelfiji.

Osim radova, tu je i bogat arhivski materijal koji osvetljava Dalijevu kreativnu evoluciju tokom jednog od najznačajnijih perioda 20. veka. Organizovana hronološki, izložba prati umetnika i beleži kako je postao fenomen, čovek jedinstvene vizije i fascinante ličnosti koji nikog nije ostavljao ravnodušnim.

Prekretničke godine

Upravo te godine, koje su u fokusu ove postavke - one od 1929. do 1939. bile su prekretničke za Salvadora Dalija, podsećaju iz ove galerije. U tom periodu, i formalno se pridružio nadrealističkom pokretu u Parizu. I presudno uticao na proširivanje teorijskih temelja grupe. Početkom tridesetih godina, Dali je razvio prepoznatljivi metod - rigoroznu, samoindukovanu halucinatornu tehniku. A podrazumevala je da se "iracionalnim" slikama može sistematski pristupiti, i izraditi ih s pedantnom preciznošću. Rezultat je bio pregršt dela zapanjujuće originalnosti koji su srušili granicu između svesnog i nesvesnog. Onog što znamo i onog što nam je, naizgled, nepoznato.

Slika "Profanation of the Host" iz 1930, koja se može videti na postavci u Njujorku, s jedne strane je iluzorno, a s druge duboko lično delo, sastavljeno od više autoportreta. Na toj slici umetnik ukršta religiju sa sopstvenim strahom od propadanja i smrti.

U toj deceniji Salvador Dali je proširio domet nadrealizma van slikarstva razvojem "nadrealističkog objekta". Proširujući principe pokreta u tri dimenzije, što se očituje u delu "Venus de Milo with Drawers" (1936/64), Dali je spajao naizgled neskladne i neobične predmete i uspeo da stvori formu. A cilj mu je bio - da razbukta ljudsku maštu. U ovoj deceniji umetnik se takođe bavio dizajnom, filmom, pozorištem… Sarađivao je i sa dizajnerima poput Else Skjapareli i Gabrijele Koko Šanel te s kompanijom "Dizni". Infiltrirao je tako nadrealizam maltene u sve sfere modernog života.

Užasi Španskog građanskog rata, koji je izbio 1936. godine, neminovno su se reflektovali na život umetnika. No, za razliku od mnogih sunarodnika Dalijev odgovor na rat bio je indirektan - nije želeo da bude angažovani politički svedok niti da izbegava sav užas rata. Dela iz ovog perioda dočaravaju Dalijevo tumačenje traume. Te slike su metamorfne arhitekture i bude predosećaj uništenja.

Samo dve godine nakon početka rata seli se najpre Francusku rivijeru, gde mu je utočište pružila Koko Šanel. Tu je nastao opus koji će biti fokus još jedne izložbe u Njujorku, ali naredne godine. A kad je 1939. raskrstio s nadrealizmom, i bežeći od sukoba u Evropi, Salvador Dali se preselio u Sjedinjene Američke Države. No, nije mu se Amerika toliko dojmila, iako su ga "preko bare" obasipali komplimentima.

Nije mogao bez Evrope

U Dalijevom životu i stvaralaštvu tokom ovih ali i potonjih godina ključna je bila supruga Gala, koju je upoznao 1929. godine. Ubrzo je postala njegova doživotna muza, partnerka i nezaobilazna saradnica. Gala je takođe bila ključni arhitekta Dalijeve ličnosti. Zahvaljujući Gali Salvador se pretvorio u ekstravagantnu javnu ličnost, šoumena nesvesnog i samoproglašenog genija koji je koristio ekscentričnost kao preciznu strategiju. Govorio je umetnik da se o Gali brinuo više nego o sebi, jer bi bez nje "divni Dali poludeo", i sve bi se završilo… Otuda veliki deo ove postavke reflektuje tu ljubav do neba!

Par se iz SAD vraća 1947. godine najpre u Francusku, da bi se konačno Salvador i Gala skrasili u Španiji, u kojoj su ostali do kraja. Nije mogao bez Evrope...

Uostaom i sam umetnik zapisao je davno u jednoj od svojih autobiografija "Tajni život Salvadora Dalija":

"Ja sam najreprezentativnija inkarnacija posleratne Evrope. Proživeo sam sve njene avanture, sve eksperimente, sve drame. Kao protagonista nadrealističke revolucije, iz dana u dan spoznavao sam i najmanje intelektualne incidente i posledice u praktičnoj evoluciji dijalektičkog materijalizma i pseudofilozofskih doktrina zasnovanih na mitovima o krvi i rasi nacionalsocijalizma. Dugo sam studirao teologiju. I na svakoj od ideoloških prečica koje je moj mozak morao da koristi kako bi uvek bio prvi, ja sam morao da dobro platim, crnom kovanicom svog znoja i strasti".