Kako je pucketanje vinila modernizovalo centralnu Srbiju: Predstavljamo unikatnu izložbu o zlatnom dobu ploča

Piše: Predrag Ćirković

Aktuelna postavka „LP - Istorija gramofona i zlatno doba ploča u Kruševcu i Kraljevu” donosi mnogo više od pukog prikaza starih uređaja i rezultat je zajedničke saradnje narodnih muzeja iz Kruševca i Kraljeva, kao i beogradskog Muzeja nauke i tehnike. Svedoči o tome kako je pucketanje vinila povezalo i modernizovalo centralnu Srbiju.

Ovaj projekat nastao je na vizionarskim temeljima muzejske savetnice Viktorije Šimon Vuletić, sa idejom da se izložba seli i stalno nadograđuje lokalnim specifičnostima. Nakon Subotice i Kraljeva, autorski tim kog čine: Sanja Rutić Vorotović, Mirjana Savić, Oleg Romanov i Dimitrije Vorotović pretočio je prikupljenu građu u najobimnije i najsadržajnije izdanje, osvetljavajući specifičnu muzičku i društvenu istoriju oba grada.

Kulturološki i muzički most između dva susedna grada postavljen je još krajem 19. i početkom 20. veka preko zahvaljujući dvojici kompozitora i pedagoga koji predstavljaju temelje moderne srpske muzičke tradicije. Iz okoline Kruševca (mesto Jasika) potekao je čuveni Stanislav Binički (1872–1942), dok je dve decenije mlađi Milivoje Crvčanin (1892–1978) rodom iz Kraljeva. Obojica su kao državni stipendisti završili visoke škole u Minhenu i Pragu, gradeći izraz na nacionalnoj baštini - Binički kroz folklor, a Crvčanin kroz duhovnu muziku. Kasnije se pedagoškom radu u Radio Beogradu posvećuje i Kraljevčanin Vitomir Voja Trifunović, ostavljajući iza sebe pet LP ploča klasične muzike.

Iako su prvi gramofoni sa trubom na početku 20. veka krasili isključivo salone bogatog građanstva, prekretnica nastaje sa prenosivim kofer-gramofonima firmi Decca, Thorens i Columbia, koji su pratili rast životnog standarda i odlazak na izlete kolima. Pravi zamajac demokratizaciji muzike dale su domaće fabrike električne industrije pokretanjem masovne proizvodnje, a među pionirima se izdvajaju: Iskra iz Kranja, RIZ ELAK iz Đurđevca i EI Niš.

Zajedno sa aparatima rasla je i potreba za pločama, pa Radio Beograd 1951. godine na Dorćolu pokreće prve dve prese za vinil, čime su udareni temelji budućeg giganta PGP-a. Na vrhuncu ove industrije, zagrebački Jugoton (osnovan 1947.) posedovao je fabriku od 35.000 kvadratnih metara i proizvodio neverovatnih 16 miliona ploča godišnje.

Svetski trendovi u Srbiji

Izložba otkriva i kako su svetski muzički trendovi stizali u ove krajeve. Pod uticajem festivala San Remo, u Kraljevu su se tokom pedesetih i šezdesetih slušale italijanske kancone i francuske šansone (Čelentano, Modunjo, Iv Montan, Pjaf). Već sedamdesetih u kolekcijama lokalnih zaljubljenika u muziku najvredniji eksponati bili su albumi svetskih rok džinova: Led cepelin, Dip parpl, Blek sabat, Pink flojd, Kvin i AC/DC. Ubrzo stižu i prva pank izdanja grupa Ramons i Kleš, što dokazuje da lokalna omladina nije zaostajala za svetskim metropolama, a ploče su se delile i kao pokloni uz popularne časopise poput “Džuboksa”.

Kolekcije ploča i radijske talasne dužine bili su glavni pokretači društvenog života i urbanizacije oba grada. Radio Kraljevo je startovalo 31. decembra 1970. godine sa skromnom opremom od svega 16 ploča i dva studijska gramofona. Njihov zaštitni znak bila je kultna emisija „Pozdravi, želje i čestitke”. Predanim radom muzičkih urednika, do kraja devedesetih godina, fonoteka je narasla na više od 7.000 ploča, postavši druga po veličini u Srbiji. Pored Radio Kraljeva, u gradu su radile i druge stanice - narodna i zabavna muzika sa gramofona emitovana je od 1993. godine i na talasima „M Radija”, a devedesetih godina se otvara i „Globus radio”. Ogroman doprinos dala je i diskografska kuća „Melos” (osnovao ju je 1984. Zoran Jovanović), koja 1992. prerasta u radio i televiziju sa sopstvenom bogatom riznicom narodnog melosa.

Radio Kruševac ima još stariju tradiciju. Već 1949. godine proradila je amaterska radio-stanica na Bagdali, i to u periodu kada je postojanje stanica van Beograda bila prava retkost. Prva eksperimentalna emisija Radio Kruševca emitovana je 14. oktobra 1970. godine, dok redovan program kreće 21. maja 1971. pod okriljem kuće „Pobeda”. Slušaoci su u početku donosili svoje ploče u studio, a kao najveći donator ističe se Vladimir Radojičić - Šokac. Godine 1992. pokrenut je i Drugi program (RK dvojka), potpuno prilagođen mlađoj publici sa brzim informacijama i živim uključenjima.

Ovaj kultni kanal je svojim prepoznatljivim glasom i autorskom emisijom zvanično otvorio Goran Glišić, donoseći moderniji, klupski senzibilitet u kruševački etar. Ova uspešna radijska era trajala je sve do gašenja stanice 2003. godine. Tokom dinamičnih devedesetih godina, medijsku i zvučnu kulisu grada, uz državni radio, u potpunosti menja i talas privatne inicijative kroz osnivanje kultnih stanica Radio Lastavica (1994) i Radio O.K. Studio (1995), koje su brzim, urbanim i komercijalnim pop-rok zvukom oblikovale muzički ukus nove generacije Kruševljana.

Virtuozi narodnog melosa

Scena narodne muzike donela je savršen spoj tradicije i modernih aranžmana. Kruševac je bio apsolutni epicentar zahvaljujući neponovljivoj Radojki Živković, svetskoj virtuozkinji na harmonici, a na izložbi je posebno istaknuto njeno prvo značajnije EP izdanje na vinilu - „Sviće, sviće rujna zora” iz 1962. godine.

Kraljevo je, s druge strane, postalo prepoznatljivo po čitavoj plejadi vrhunskih harmonikaša (Miša Mijatović, Zoran Pejković), džez bubnjaru Lazaru Tošiću, šlager pevaču Diegu Varagiću, kao i pevačkim bardovima koji su beležili milionske tiraže na pločama: Lepi Lukić (sa čak 76 izdanja), Tozovcu (44 izdanja) i Novici Negovanoviću (34 izdanja).

Eksplozija novog talasa

Sedamdesete donose eksploziju domaćeg roka, a iako se grupa Smak vezuje za Kragujevac, njenu pokretačku snagu činili su Kraljevčani. Bubnjar Slobodan Stojanović Kepa, prvi pevač Milorad Petrović Kimi i klavijaturista Laza Ristovski bili su iz Kraljeva, gde su u jednom parku i nastali prvi taktovi čuvenog „Bluza u parku”. Ristovski je ostavio neizbrisiv trag i u Bijelom dugmetu, a iza njega je ostalo čak 17 samostalnih i zajedničkih LP izdanja.

Nezaboravan i dubok autorski pečat jugoslovenskoj rok i bluz sceni dao je i rođeni Kruševljanin - velemajstor bluz usne harmonike, Petar Miladinović, u muzičkom svetu poznatiji kao Pera Džo, čiji je virtuozni zvuk obeležio brojne domaće bluz sastave. Nezaobilazno ime je i prerano preminuli basista Nenad Stefanović Japanac, jedan od najboljih i najtraženijih studijskih muzičara bivše Jugoslavije, čije su prepoznatljive bas linije utkane u stotine legendarnih albuma i hitova koje i danas rado slušamo sa vinila.

Istovremeno, Kruševljanin Predrag Jovanović (Peđa D'Boy) postaje vesnik novog talasa i sint-popa osamdesetih. Sa grupom D Boy i kroz solo karijeru ostavlja dubok trag na vinilu sa albumima „Ajd se zezamo” i mega hitom „Jugoslovenka”. Iz iste epohe izdvaja se i Milan Delčić Delča sa grupom „U škripcu” („Godine ljubavi”, „O je!”), čiji poslednji solo vinil iz 1994. godine danas ima status kolekcionarskog rariteta.

Prva tehno žurka

Kruševačka klupska scena tokom osamdesetih i devedesetih godina iznedrila je čitav niz sjajnih disk-džokeja koji su diktirali ritam noćnog života u kultnim klubovima. Imena poput Dragana Boškovića, Vlade Petrovića, Gorana Glišića i Dejana Stojkovića ostala su upisana u istoriju ovdašnjeg klupskog života.

Istorijski kuriozitet desio se 27. marta 1994. godine, kada je u Kruševcu organizovana jedna od prvih autentičnih tehno žurki (Goa trance) u bivšoj Jugoslaviji! Za ovaj istorijski događaj zaslužni su kultni disk-džokeji, braća Dalton (Nenad i Dejan Đorđević), koji su kroz podrumske prostore, a kasnije i Kulturni centar, hrabro uveli domaću publiku u potpuno novu muzičku eru.

Ova kruševačka izložba, koja će trajati do 20. juna, šalje jasnu poruku: gramofonske ploče nisu samo preživele tehnološku evoluciju. Kroz svoju nesavršenost analognog signala, toplinu, jedinstvene omote i priče ljudi koji su ih stvarali i slušali, ostaju večno i neprevaziđeno svedočanstvo o urbanom duhu našeg društva.