Kraj Orbanove ere na Zapadnom Balkanu: Šta Srbija gubi njegovim odlaskom, a šta može da dobije

Ipak, kako piše u analizi Atlantic Council globalna pažnja često je zasenila Orbanovu ulogu regionalnog igrača i ključnog posrednika ruskog i kineskog uticaja na Balkanu. Iako nije uspeo da izgradi stabilan savez neliberalnih država unutar EU, bio je mnogo uspešniji u podršci sličnim režimima južno od mađarskih granica.

Tokom protekle decenije Orban je, uz podršku Rusije i Kine, izgradio mrežu uticaja na Zapadnom Balkanu kako bi podržao političke saveznike, pre svega predsednika Srbije Aleksandra Vučića. Istovremeno je Mađarsku pozicionirao kao važnu kapiju za ulazak regiona u EU, iako je taj proces često koristio kao politički instrument.

Njegova podrška autoritarnim liderima doprinela je slabljenju demokratskih standarda u regionu, ali i povećala skepticizam unutar EU prema proširenju, jer su pojedine članice strahovale od novih „trojanskih konja“. Pobeda Petera Mađara sada znači da će nova vlast u Budimpešti naslediti Orbanovu politiku, uključujući i uticaj na proces proširenja, što može imati direktne posledice po Srbiju i ceo region.

Orbanova balkanska mreža

Saradnja između Orbana i Vučića zasnivala se na ideološkoj bliskosti i zajedničkom interesu da balansiraju između Zapada i saradnje sa Rusijom i Kinom. Srbija je igrala ključnu ulogu u energetskim planovima Mađarske, posebno kao tranzitna ruta za ruski gas, dok su dve zemlje razvijale i zajedničke projekte u oblasti energetike i infrastrukture.

Istovremeno, Srbija i Mađarska su postale važna čvorišta kineskih investicija i proizvodnje za evropsko tržište, uključujući železničke i putne projekte povezane sa lukom Pirej u Grčkoj. Njihov značaj za Kinu potvrđen je i tokom posete predsednika Si Đinpinga Evropi 2024, kada je obišao Budimpeštu i Beograd.

Mađarske kompanije su dodatno proširile uticaj u regionu, od telekomunikacija i avio-saobraćaja do bankarstva. Investicije su značajno porasle, što je dodatno učvrstilo političke veze.

Orban je takođe otvoreno podržavao političke saveznike – od davanja azila Nikoli Gruevskom, do zaštite Milorada Dodika od sankcija EU. U pojedinim situacijama bio je spreman i na ozbiljne poteze kako bi pomogao svojim partnerima.

Šta donosi nova vlast u Mađarskoj

Pobeda Petera Mađara zasnovana je pre svega na unutrašnjim temama poput borbe protiv korupcije i jačanja vladavine prava. Očekuje se da će se kao premijer fokusirati upravo na te oblasti, ali i na obnavljanje odnosa sa EU i NATO.

Već nakon izbora zauzeo je oštar stav prema Vučiću, najavljujući istragu o incidentu sa gasovodom i sugerišući da iza saveza Orbana, Vučića i Roberta Fica stoji Vladimir Putin. Vučić je ove tvrdnje odbacio kao besmislene.

Orbanov odlazak dolazi u trenutku kada Vučić beleži pad popularnosti, što bi moglo uticati i na političku situaciju u Srbiji. Još važnije, gubitak ključnog saveznika u Evropi dodatno slabi međunarodnu poziciju Beograda.

Promena kursa u Mađarskoj mogla bi da utiče i na energetske odnose, posebno ako Budimpešta počne da smanjuje zavisnost od Rusije. To bi Srbiju dovelo u nezgodnu situaciju i potencijalno ubrzalo njen zaokret ka Zapadu.

Istovremeno, Hrvatska bi mogla da profitira kroz projekte snabdevanja regiona neruskim energentima.

Uticaj na proširenje EU

Pobeda Mađara mogla bi privremeno da oživi proces proširenja EU. Iako je skeptičan prema brzom prijemu Ukrajine, zalaže se za odlučivanje putem referenduma. Uklanjanje Orbana, koji je često blokirao procese, jača poziciju Brisela u odnosu prema zemljama Zapadnog Balkana.

To dolazi u trenutku kada EU preti Srbiji obustavom finansiranja zbog demokratskih problema i odnosa sa Rusijom, dok je Albaniji zaprećeno usporavanjem pregovora.

Ipak, uklanjanje mađarskog veta moglo bi da razotkrije stvarne stavove drugih članica EU o proširenju. Bez Orbana kao „krivca“, velike evropske sile bi mogle biti primorane da jasno kažu kada i pod kojim uslovima će doći do proširenja Unije.