Zemlja nikad nije bila bliže Suncu - zašto ne gorimo?

Izvor / Autor: Furuk Međedović / N1

Svake godine Zemlja početkom januara dostiže tačku u kojoj je najbliža Suncu, poznatu kao perihel. U 2026. godini to se dogodilo 3. januara u 18.15, kada je naša planeta bila udaljena oko 147,1 milion kilometara od Sunca. Iako ovaj trenutak zvuči dramatično, njegov stvarni uticaj na godišnja doba gotovo da ne postoji.

Zemljina putanja oko Sunca nije savršen krug. Umesto toga, ona prati blago eliptičnu orbitu, zbog čega se tokom godine planeta neznatno približava ili udaljava od Sunca. Iako se ta udaljenost menja za oko tri procenta, naučnici naglašavaju da to nema značajan uticaj na globalne temperature. Na smenu godišnjih doba presudan je nagib Zemljine ose, a ne blizina Suncu.

Perihel, jednostavno objašnjen

Pojam perihel potiče od grčkih reči peri, što znači oko, i helios, Sunce, i označava tačku u orbiti nebeskog tela koja je najbliža Suncu. Kako navodi EarthSky, Zemljin perihel u 2026. godini dogodio se na udaljenosti od 147.099.894 kilometra. To je oko pet miliona kilometara bliže nego u afelu, tački najveće udaljenosti od Sunca, koja se javlja početkom jula.

Uprkos ovoj razlici, ona predstavlja svega tri procenta prosečne udaljenosti između Zemlje i Sunca, poznate kao astronomska jedinica, koja iznosi oko 149,6 miliona kilometara. Zbog male ekscentričnosti Zemljine orbite, količina Sunčeve energije koju planeta prima u perihelu u odnosu na afel ostaje gotovo ista.

Uticaj ove sezonske varijacije na klimu planete praktično je zanemarljiv, navodi Space.com.

Perihel, međutim, ima mnogo veći značaj kod objekata sa izrazito eliptičnim orbitama, poput kometa ili svemirskih letelica kao što je NASA sonda Parker Solar Probe.

Prekretnica u razumevanju kretanja planeta

Još 1604. godine astronom Johanes Kepler formulisao je svoj prvi zakon kretanja planeta, pokazavši da se planete kreću po eliptičnim orbitama, pri čemu se Sunce nalazi u jednoj od žiža elipse. Do tog zaključka došao je na osnovu preciznih posmatranja Marsove putanje.

Kasnije su razlike u Sunčevom vremenu zbunjivale rane astronome. Kako ističe Edvard Blumer iz Kraljevske opservatorije u Griniču, srednjovekovni naučnici su primetili da se solarni dani ne poklapaju savršeno sa idealnim merenjem vremena.

Već tada su govorili o razlici između solarnog dana i idealnog dana, odnosno o njihovoj prosečnoj vrednosti. Vreme je, slikovito rečeno, išlo malo ispred ili iza, što je kasnije objašnjeno promenama brzine kojom Zemlja kruži oko Sunca zbog eliptične prirode njene orbite.

Dodatni alat za razumevanje ovih pojava bila je analema, godišnji dijagram položaja Sunca posmatran u isto vreme i sa istog mesta. Njena karakteristična figura u obliku osmice pomogla je ranim posmatračima da uoče orbitalne nepravilnosti i identifikuju perihel.

Perihel kod Merkura, Marsa i kometa

Sve planete u Sunčevom sistemu prolaze kroz perihel, ali njegov značaj varira. Venera i Neptun imaju gotovo kružne orbite, dok Merkur, planeta najbliža Suncu, ima najizraženiju eliptičnu orbitu. Prema podacima Kraljevske opservatorije u Griniču, razlika između perihela i afela Merkura iznosi oko 0,17 astronomskih jedinica, što je velika razlika za planetu čija je prosečna udaljenost od Sunca svega 0,39 astronomskih jedinica.

Jedna od najvećih misterija vezanih za perihel odnosila se upravo na Merkur. Njegova orbita pokazivala je blago, ali merljivo pomeranje perihela, oko 43 lučne sekunde po veku više nego što je Njutnova fizika mogla da objasni. Ovaj problem zbunjivao je astronome sve dok Albert Ajnštajn nije ponudio objašnjenje kroz opštu teoriju relativnosti. Kako ističe Blumer, to je bio jedan od tri ključna testa te teorije.

Za razliku od planeta, komete i asteroidi prolaze kroz znatno dramatičnije perihele zbog svojih veoma izduženih orbita. Njihove putanje mogu se značajno menjati iz jednog prolaska u drugi, a ponekad ih gravitacioni uticaji masivnih planeta, poput Jupitera, mogu čak i potpuno izbaciti iz Sunčevog sistema.