Piše Ivan Mrđen: Beleške o 1. decembru

Drugu je fotografska i reporterska legenda (kod “Cvekle” su to vazda bila dva različita umeća i majstorstva) snimio 1993. godine, tokom rata u Bosni: ista sala, iscepane zastave, polomljene stolice, uneređeni zidovi…  “Pola veka od stvaranje te ‘nakaze od države’, kako kažu, silovito smo krenuli u zlatno doba. Neka nam je sa srećom!”, napisao je moj prijatelj iz iz najboljih “Borbinih” dana.I ove godine su između ta dva istorijska datuma, 29. novembra kad je 1943. rođena druga i 1. decembra kad je 1918. nastala prva zajednička država južnoslovenskih naroda, razbuktala sećanja, polemike, veličanja ideje i osporavanja obe realizacije, sve do potajne nade da “još nije sve gotovo”…

“Prvo je nestala država. Onda je zaboravljena noć u kojoj je rođena. Grad pamte samo mještani ako kojim slučajem prođu pored muzeja Drugog zasjedanja AVNOJ-a. Rijetko ko od tih ljudi koji su stvorili novu Jugoslaviju, čisteći je od fašizma i domaće bagre, ništarija i gamadi, danas ima mjesto u istoriji koju djeca uče. Ponekom još nisu oduzeli ulicu, ali hoće, ne brinite. Temeljni su ovi, ali su bili zauzeti prodajom i uništavanjem onog šta si zatekli kad su počeli da rasturaju Jugoslaviju. Kakva god da je bila bolja je od ovih patuljaka koji tumaraju u istorijskom mraku, svađaju se, ne propuštaju priliku da pokažu da su mali, skučeni u glavi, bez vizije i bolje budućnosti”, napisao je pre tri dana kolega Zoran Kurtović, uz čestitku svima koji se sećaju noći u kojoj je rođena republika Jugoslavija.Koju godinu stariji Ranko Risojević iz Banjaluke, samo sedamdeset kilometara (ponekad mi se čini, i čitav vek) udaljene od Jajca, napisao je poslednjeg dana novembra: “Juče je bio Dan Republike, sutra je Dan Kraljevine. Sve je to prošlost. Mi o prošlosti jedino i raspravljamo. Sadašnjost je suviše složena, jer svako balkansko pleme ima svoju istinu i svoju interpretaciju”.Upravo zbog toga je Jasminko Hadžisalihović iz organizacije “Tolerancija Srbije” juče čestitao Dan stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, kao dan stvaranja Jugoslavije: “Čestitam svima koji nisu ideološki ostrašćeni, svima koji su voleli i vole svoju državu Jugoslaviju, svima koji se i danas zalažu za neki oblik državne zajednice jugoslovenskih nacija i država, svima kojima je tolerancija, jednakost i ravnopravnost svih građana osnovno načelo zajedničke državne zajednice, svima koji smatraju da zajednička državna zajednica može i treba da opstane jedino kao savez ravnopravnih nacija i država, svima koji su ubeđeni da ta buduća državna zajednica ima smisla samo ako je demokratska i pravno uređena…”“Moje su i jedna i druga zastava. Moj je i jedan i drugi grb. Moje su i Kraljevina SHS, i Kraljevina Jugoslavija, i FNRJ, i SFRJ. Moj je i neki budući savez država - Sjedinjene Jugoslovenske Države (SJD)”, dodao je Hadžisalihović, uz poklič: “Smrt bandi – sloboda Jugoslaviji!”

Umesto parolama, ovaj kratak pregled beleški o 1. decembru po društvenim mrežama ipak je najbolje završiti mišljenjem uglednog istoričara, akademika Sime Ćirkovića: “Integracija postignuta stvaranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije: Kraljevina Jugoslavija) predstavljala je pozitivan doprinos sređivanju odnosa u jugoistočnom delu Evrope i prevladavanju teškoća proisteklih iz nasleđa osmanskog perioda. Međutim, prednosti takvog ishoda nisu mogle doći do izraza zbog teškoća i slabosti nove države, u kojoj su se namesto starih pojavili novi trajni i duboki problemi.”“Stvorena na brzinu, bez jasnih ideja i dogovora o budućem uređenju, nova država nije bila ni spremna za stvarnu ravnopravnost. Izlaz iz sve težih sukoba, pre svega sukoba Srba i Hrvata, tražen je između 1929. i 1931. u brisanju nekadašnjih granica i tradicija i u propagiranju integralnog jugoslovenstva, s ciljem da se prevaziđu dotad obrazovane nacije koje su smatrane za plemena jednog troimenog naroda. Nije otuda čudo što Jugoslavija nije mogla da izdrži probu na koju je stavljena u Drugom svetskom ratu” (citirano po knjizi “Živeti sa istorijom”, izdanje Helsinškog odbora za ljudska prava u Srbiji, Beograd 2020.).