Velika DNK analiza daje odgovor na najnezgodnija pitanja o poreklu Slovena: Evo odakle su zapravo došli na Balkan

Danas se slovenski jezici govore od plaža Baltičkog mora do ruske obale Pacifika. Ali odakle su Sloveni došli? To pitanje je dugo zbunjivalo naučnike. Da li su nametnuli svoje jezike i kulture postojećem stanovništvu ili su se doselili sa istoka, zamenjujući prethodne stanovnike današnje Poljske, Nemačke, Balkana nakon raspada Rimskog carstva?

Studija stotina drevnih genoma objavljena u septembru u časopisu Nature podržava drugi scenario, sugerišući da je proces „slavizacije“ Evrope bio povezan sa grupama Slovena koje su migrirale na zapad u velikom broju.

Međunarodni tim naučnika predstavio je "podatke o celom genomu od 555 drevnih jedinki, uključujući 359 uzoraka iz slovenskih konteksta još iz sedmog veka nove ere". "Naši podaci pokazuju veliko kretanje stanovništva iz Istočne Evrope tokom šestog do osmog veka, zamenjujući više od 80% lokalnog genskog fonda u Istočnoj Nemačkoj, Poljskoj i Hrvatskoj", napomenuli su istraživači.

Njihovo otkriće Piter Heder, istoričar sa Kings koledža u Londonu, koji nije bio uključen u ovo istraživanje, ocenjuje kao "veoma uzbudljivo". „To sugeriše da Sloveni zaista stižu kao politički i društveno dominantna grupa sa svojim pravilima“, prenosi Science.org.

Izazovi potrage za poreklom Slovena

U pisanim izvorima Sloveni se prvi put pominju 550. godine nove ere - istoričar Jordanes je opisao varvarska plemena koja, uprkos što žive u „močvarama i šumama kao gradovima“, pustoše ostatke Rimskog carstva. „Oni sada besne u ratu nadaleko i široko“, napisao je, „kao kazna za naše grehe“. Ali i pored nekoliko ranih istorijskih referenci, istraživači su se mučili da razjasne poreklo Slovena.

Izazov je, delimično, to što je između 500. i 800. godine nove ere većina ljudi u regionu kremirana, ne ostavljajući za sobom ništa korisno u vidu genetskog materijala. „Postoji pauza između šestog i osmog veka, kada imamo sahrane koje arheolozi identifikuju kao slovenske“, kaže koautor studije Joša Grecinger, genetičar u Institutu Maks Plank za evolucionu antropologiju (EVA).

Da bi rasvetlili ovu prazninu, tim koji je uključivao Grecingera i Zuzanu Hofmanovu, genetičarku iz EVA, sekvencirao je DNK ljudi koji su živeli između Baltika i Balkana između sedmog i dvanaestog veka nove ere.

Poređenje gena vodi ka istoku

Naučnici su uporedili gene 359 ljudi koji su živeli u periodu kada istorijski zapisi dokumentuju slovenski jezik i imena mesta u regionu – počevši negde od 900. godine nove ere – sa genima stotina drugih koji su naseljavali region nekoliko vekova ranije, tokom rimskog doba i haotičnih godina nakon njegovog raspada. Uzorci su uzeti iz muzejskih kolekcija i nedavnih iskopavanja slovenskih groblja u Poljskoj, Nemačkoj i Hrvatskoj.

Novosekvencirani genomi pokazuju da je došlo do velikog pomeranja populacije.

"U Poljskoj, manje od 7% genetskog materijala potiče iz predslovenskog stanovništva“, kaže Grecinger. U delovima istočne Nemačke, 85% porekla moglo bi se pripisati novim doseljenicima čije se poreklo poklapalo sa poreklom ljudi koji žive daleko na istoku, u današnjoj Ukrajini i Belorusiji. Dalje ka jugu, u Hrvatskoj, promena je bila manje dramatična, ali i dalje značajna, pri čemu istočno poreklo predstavlja do 70% DNK kod sahranjenih iz ranog slovenskog perioda.

A u studiji objavljenoj paralelno u časopisu Genome Biology, članovi tima su pronašli slične rezultate kod grupa iz Moravske, u današnjoj Češkoj Republici.

Migracija cele populacije

Promene u poreklu su primećene i kod muškaraca i kod žena, što ukazuje na to da nije bila u pitanju grupica "uljeza" koja je nametnula svoju volju starosedeocima, već su se cele porodice ili klanovi kretali zajedno.

"Ovo nije bila migracija elita, ili nekoliko muških ratnika", kaže koautor Marcin Vološin, istoričar u Lajbnic institutu za istoriju i kulturu istočne Evrope. "Ovo je bila migracija cele populacije."

Kritike studije zbog nedostatka dokaza iz ključnog perioda

Neki smatraju da dokazi ostaju nezadovoljavajući posredni. Najraniji istorijski pomeni Slovena smeštaju ih daleko na jug, blizu reke Dunav, među mnoštvo drugih varvarskih plemena koja su se sudarala sa raspadajućom rimskom granicom.

Za Florina Kurtu, arheologa sa Univerziteta Floride, velika praznina uzrokovana vekovima kremacije zamagljuje bilo kakve veze između tih ranih izveštaja i kasnijih populacija. On smatra da bez DNK materijala iz tog ključnog prelaznog perioda, ne postoji način da se konačno povežu Sloveni koje je Jordanes identifikovao u šestom veku blizu Crnog mora sa prometom stanovništva više od 200 godina kasnije, stotinama kilometara severnije.

„Da li je bilo migracija? Naravno, bilo ih je mnogo“, kaže on. „Ali kako identifikujete jednu posebnu kao slovensku? To je proizvoljan izbor.“

Drugi, međutim, kažu da su uvereni da genetski pomak pruža čvrste dokaze da je slavizacija rezultat masovne migracije koja je počela pre 1500 godina. „Uklapa se – sada postoje ogromni dokazi“, kaže Adam Izdebski, istoričar sa Univerziteta Nikola Kopernik koji nije bio uključen u studiju.

Kako su Sloveni "dočekani" na Balkanu

No, ako prihvatimo da su Sloveni migrirali, sledeće pitanje je: Kako su skoro potpuno zamenili prethodno stanovništvo regiona za samo nekoliko stotina godina?

U nekim oblastima, možda nisu ni naišli na neku ozbiljnu konkurenciju. Arheološka iskopavanja i paleoekološki podaci, poput polena sa dna jezera, pokazuju da je region koji je pokrivao današnju Poljsku i istočnu Nemačku bio gotovo prazan kada su se ove grupe doselile. Šta se dogodilo sa ranijim stanovnicima ostaje misterija. Bilo da je u pitanju bila glad, pandemije, nasilna invazija ili promenljivi klimatski obrasci, „u šestom veku tamo skoro nikoga nema“, primećuje Vološin.

U Hrvatskoj su, međutim, naišli na snažne, već postojeće kulture sa jakim vezama sa rimskim svetom.

"Ljudi koji dolaze na Balkan dolaze u naseljena područja, komuniciraju sa gradovima i Vizantijskim carstvom", objašnjava Hofmanova.

Genomi opisani u novoj studiji odražavaju ovu različitu dinamiku. Skeletni ostaci iz slovenskog doba iz Hrvatske pokazuju veći udeo starosedelačkog porekla nego u Poljskoj i istočnoj Nemačkoj, a arheološki nalazi ukazuju na to da su se novopridošli integrisali u postojeće urbane centre. Generalno, rezultati sugerišu da se slavizacija odvijala različito u zavisnosti od toga da li su se grupe preselile u depopulisana područja ili u guste, prosperitetne centre. I, čini se da i to objašnjava neke stvari.

"Jasno je da su svi ovi ljudi usko povezani", kaže Grecinger, "ali kulturno su veoma različiti."