Ruše Staklenac, a ispod njega se krije sasvim drugi Beograd: Tragovi izgubljenog grada koji je ostao zakopan

Ali pre nego što se na ovom mestu bude kopalo desetinama metara u dubinu, posao bi trebalo da dobiju arheolozi.

I upravo tu priča postaje mnogo zanimljivija.

Ispod jednog od najprometnijih delova današnjeg Beograda nalaze se slojevi grada koji su nastajali tokom različitih epoha od antičkog Singidunuma, preko srednjeg veka i osmanskog perioda, do monumentalnih austrijskih fortifikacija iz 18. veka.

Nadležni su najavili da će uklanjanje Staklenca početi nakon rešavanja imovinsko-pravnih odnosa. Gradski menadžer Miroslav Čučković rekao je u avgustu da bi rasklapanje objekta trebalo da počne do kraja 2026. godine. Na tom mestu planirana je metro stanica „Trg republike“, čiji će se peroni nalaziti čak 33 metra ispod zemlje.

Pre metroa dolaze arheolozi

Arheološka istraživanja nisu samo mogućnost koja se pojavila naknadno. Predviđena su kao deo radova.

Arheolog Adam Crnobrnja je za RTS objasnio da se kod Staklenca sa velikom sigurnošću očekuju ostaci fortifikacija iz vremena turske i, posebno, austrijske vlasti nad Beogradom u prvoj polovini 18. veka. Rimski ostaci su takođe mogući, mada je pitanje koliko su kasnije gradnje sačuvale starije slojeve.

Arheolog Muzeja grada Beograda Milorad Ignjatović rekao je krajem avgusta da je prostor Trga republike deo područja antičkog Singidunuma zaštićenog kao kulturno dobro i da se upravo zbog toga očekuju nalazi iz više epoha.

Drugim rečima, kada Staklenac nestane, ispod njega neće odmah ući samo građevinske mašine.

Na ovom prostoru nekada se uzdizao ogroman austrijski odbrambeni sistem

Ako bismo Trg republike vratili oko tri veka unazad, Beograđanin danas teško da bi prepoznao mesto na kojem stoji.

Posle austrijskog osvajanja Beograda 1717. godine počela je velika rekonstrukcija grada i njegovih utvrđenja. Podizani su bedemi, kapije, bastioni, kasarne i druge vojne građevine.

Jedan od bastiona nalazio se u neposrednoj blizini današnjeg Narodnog pozorišta i nosio je ime Svetog Benedikta. To potvrđuje i stručna literatura o baroknim fortifikacijama Beograda. Nazvan je u čast pape Benedikta XIII, koji je finansijski pomagao utvrđivanje grada.

Zbog toga arheolozi na prostoru Staklenca očekuju upravo delove tog ogromnog sistema iz prve polovine 18. veka.

To ne bi bilo prvo takvo otkriće na Trgu republike.

Tokom rekonstrukcije trga 2018. godine radnici su naišli na masivne ostatke za koje se u početku pretpostavljalo da pripadaju mnogo poznatijoj Stambol kapiji. Naknadna analiza Zavoda za zaštitu spomenika kulture pokazala je da su zapravo pronađeni ostaci Virtemberške kapije, podignute 1725. godine tokom austrijske uprave.

Ostaci su tada konzervirani i ponovo zatrpani.

Ispod današnjeg centra nalazio se i rimski grad

Ako se ode još dalje u prošlost, stiže se do Singidunuma.

Arheološki institut navodi da se civilno naselje rimskog Singidunuma pružalo kroz prostor današnjeg centra Beograda, dok je područje oko Trga republike predstavljalo njegovu istočnu granicu. Rimsko prisustvo na užem prostoru grada potvrđeno je već u prvoj polovini prvog veka nove ere.

Posebno su zanimljive stare saobraćajnice.

Arheolozi su na više mesta pronašli ostatke glavne rimske ulice koja je prolazila približno pravcem današnjih ulica Vase Čarapića i Kosovske. Rimske komunikacije otkrivane su i na prostoru Vasine ulice i okolnih delova centra.

Zbog toga tvrdnja da se ovim delom grada ljudi kreću praktično istim pravcem gotovo dve hiljade godina ima istorijsku osnovu.

Ipak, nije sasvim precizno reći da je čitava današnja Vasina ulica nepromenjena rimska ulica stara 2.000 godina. Arheološki nalazi potvrđuju rimske komunikacije i njihove pravce, ali ne i da se svaka tačka današnje ulice potpuno poklapa sa antičkom trasom.

Kod Narodnog pozorišta postojale su rimske radionice

Još zanimljivija priča nalazi se praktično ispod današnjeg Narodnog pozorišta.

Na tom prostoru pronađeni su tragovi rimskog zanatskog kompleksa, uključujući grnčarsku radionicu u kojoj se proizvodila keramika. Postojanje takve radionice dokumentovano je i u stručnoj literaturi o Singidunumu, a lokalitet se upravo vodi kao „Narodno pozorište“.

Arheolog Milorad Ignjatović je 2026. takođe potvrdio da su u blizini Narodnog pozorišta pronađeni ostaci svojevrsnog industrijskog centra iz rimskog doba, u kojem se pravila i luksuzna keramika.

To znači da je prostor koji danas povezujemo sa pozorištem, kafićima, saobraćajem i Trgom republike pre oko 1.800 godina imao potpuno drugačiju funkciju – na obodu rimskog grada radili su zanatlije.

Ispod spomenika knezu Mihailu pronađeni su rimski grobovi

Postoji još jedan detalj koji zvuči gotovo neverovatno, ali je dobro dokumentovan.

Jedna od prvih arheoloških istraživanja Singidunuma počela su upravo na Trgu republike.

Arheološki institut navodi da su 1882. godine, u blizini spomenika knezu Mihailu, otkriveni rimski grobovi. To nije slučajnost: na širem prostoru istočno od rimskog grada nalazile su se nekropole.

Veliki broj grobova iz perioda od drugog do četvrtog veka pronađen je tokom vremena na širem području od današnje Makedonske ulice ka istoku.

Zato nije nemoguće da buduća iskopavanja donesu nove grobove.

Ignjatović je čak naveo hipotetičan primer da bi pronalazak stotinu grobova mogao da produži arheološke radove, jer takav lokalitet fizički ne može da bude istražen za nekoliko dana.

Kelti, Rimljani, srednji vek, Osmanlije, Austrijanci...

Sve to objašnjava zašto arheolozi ne žele da unapred obećavaju „senzacionalno otkriće“.

Mnogo je realnije očekivati više istorijskih slojeva.

Na širem prostoru centralnog Beograda postoje tragovi praistorijskog života, zatim keltskog perioda, rimskog Singidunuma, srednjovekovnog grada, osmanskih objekata i austrijskih fortifikacija.

Ali tvrdnju da je baš prostor današnjeg Staklenca neprekidno naseljen 7.000 godina treba koristiti oprezno.

Zvanična istorija Beograda zaista govori o naseljenosti šire teritorije grada koja seže hiljadama godina unazad, a Grad Beograd navodi istoriju dugu oko 7.000 godina. Arheolozi su i u užem centru pronalazili praistorijske tragove. To, međutim, nije isto što i dokaz da je jedna konkretna parcela na Trgu republike bila kontinuirano naseljena svih sedam milenijuma.

Staklenac odlazi, a ispod njega tek počinje druga priča

Staklenac je otvoren 28. avgusta 1989. godine. Posle 37 godina njegov životni vek se približava kraju.

Kada bude uklonjen, na površini će nestati jedan komad novije istorije Beograda. Ali nekoliko metara ispod tog mesta mogli bi da se pojave tragovi grada koji je postojao vekovima pre njega.

Austrijski bastioni, delovi fortifikacija, rimski zidovi, putevi, radionice, grobovi ili predmeti iz svakodnevnog života niko još ne može sa sigurnošću da kaže šta će tačno izaći iz zemlje.

Ono što se već zna jeste da arheolozi neće kopati naslepo.

Ranija otkrića pokazuju da se ispod Trga republike nalaze ostaci više Beograda, naslaganih jednog preko drugog.